De intimiteit van het alledaagse – in gesprek met Tiago Santos
Tiago Santos is een van de zes winnaars van de Buning Brongers Prijzen 2024. Mister Motley interviewt dit jaar alle kunstenaars. Joost Jungsik Vormeer sprak Tiago in zijn atelier over het spanningsveld tussen tekenen en schilderen, werken vanuit zijn directe observatie en de intimiteit van het dagelijkse. ‘Door mijn atelier af te beelden, observeer ik de manier waarop ik werk.’
Tiago Santos heeft een atelier in een voormalig Rotterdams schoolgebouw. Hij deelt een van de lokalen met drie andere kunstenaars. Voor dit interview hebben we de ruimte voor onszelf. Het wordt een gesprek over zestiende-eeuwse schilderkunst, zelf houtskool maken en schoolgebouwen. ‘Op een of andere manier duiken scholen steeds op in mijn werk en ook in mijn leven. Ik weet niet waarom onderwijs me blijft achtervolgen. Ik zoek het niet bewust op.’ Als we naar de hoek lopen waar de meeste werken staan, stel ik mijn eerste vraag.
Joost Jungsik Vormeer
Je schildert vooral op papier en daardoor heb ik de neiging om je werk als tekeningen te beschouwen. Maar misschien maak je eerder schilderijen. Wat is voor jou het onderscheid?
Tiago Santos
Zelf ben ik daar niet zo mee bezig, maar ik zou zeggen dat het afhangt van het werk. Een paar jaar geleden tekende ik vooral, later begon ik meer met olieverf en in de traditie van schilderkunst te werken. Dat spanningsveld, dat een werk tussen twee genres in kan vallen, vind ik interessant. Een soort tussenruimte.
De tekeningen of schilderijen, zowel klein als groot, staan tegen elkaar aan in een inklapbare stelling van hout. We lopen ze één voor één langs. Op het eerste werk, Children of the Neighbourhood, zie ik een straattafereel.
Children of the Neighbourhood zou ik wel echt een schilderij noemen omdat ik voornamelijk olieverf heb gebruikt en er lang aan heb gewerkt. Het is het uitzicht uit het raam van mijn atelier. Ik was net afgestudeerd en had een soort artist’s block. Dus ik ben met dit uitzicht begonnen, want dat doe ik vaker, werken vanuit mijn directe observatie. Wat kom ik in mijn atelier tegen of wat neem ik waar als ik naar buiten kijk? Op dit schilderij zie je spelende kinderen op het plein van de nieuwe school tegenover mijn atelier en een man die over een muurtje buigt. Ik heb niet altijd mensen geschilderd. Voorheen was ik vooral geïnteresseerd in sporen, zoals een achtergelaten koffiekopje. Dat roept een mysterieuze sfeer op. Misschien komt het doordat ik de laatste jaren meer fictie ben gaan lezen, want op een bepaald moment begon ik personages in mijn schilderijen te plaatsen. Dat geeft een narratief hoewel ik toch dat mysterieuze wil behouden. Ik heb maanden aan dit schilderij gewerkt, langer dan ik normaal zou doen, want ik wilde voor mezelf de grens verleggen door telkens te kijken of dit het beste is wat ik kon maken. Al werkend liet ik me inspireren door oude Vlaamse en Nederlandse schilders, zoals Vermeer, met zijn aandacht voor detail of het werk van de Spaanse realist Antonio López García, van wie laatst nog een tentoonstelling te zien was (in het Drents Museum, red.). Zij vertonen een vertrouwdheid met hun onderwerpen waarnaar ik voor dit schilderij ook op zoek was, een dagelijkse intimiteit met wat ik wilde vastleggen.
![](https://www.mistermotley.nl/wp-content/uploads/2024/08/Arvore-do-Amigo-2023-1024x751.jpg)
![](https://www.mistermotley.nl/wp-content/uploads/2024/08/Capricho-2022-770x1024.jpg)
Dus de plek werd een deel van jezelf?
Ja. Ook tijdens mijn masteropleiding aan het Piet Zwart Institute probeerde ik al te begrijpen hoe de onderwerpen een deel van mezelf kunnen worden, hoe ik door te schilderen mijn ervaringen visualiseer.
Als ik met Tiago een van de werken verschuif word ik verrast door de stevigheid van het papier. Het voelt bijna aan als een zeil. De gedroogde verf is aangenaam ruw tegen mijn vingertoppen.
Waarom werk je graag met papier? Je hebt je werken eens omschreven als ‘matter communed with paper’. Kun je dat uitleggen?
Ik kan het je laten zien.
We lopen naar een tafel met een vel papier. Tiago tekent iets met houtskool en giet er een beetje water overheen, zodat de houtskoollijnen wazig worden, uitsmeerbaar.
Als het droogt, wordt het water geabsorbeerd door het papier, het wordt een deel van het materiaal omdat de samenstelling van de vezels verandert. Bij mijn schilderijen of tekeningen staan wel omschrijvingen als ‘olieverf op papier’, maar eigenlijk kun je dat zo niet zeggen. De materialen hebben zich verenigd. Op doek gebruik ik meestal olieverf. Papier geeft me de mogelijkheid om te experimenteren, dan gebruik ik verschillende soorten verf door elkaar. En veel water. Het medium is geschikt voor hoe ik te werk ga. Ik schilder laag op laag en met een schuurmachine kan ik eenvoudig iets verwijderen, terug in de tijd naar een vorige versie. Je kunt ook een schuurmachine gebruiken op doek, maar dan vind ik het resultaat minder mooi. Ik heb ook andere manieren om verf te verwijderen, met een krabber of een gum. Voor mij is die afwisseling van schilderen en verwijderen spannend, omdat ik soms vergeet wat er onder een laag zit. De volgorde staat bij mij ook niet vast. Meestal begin je met een ondertekening of een eerste schets en ga je dan pas schilderen, maar bij mij loopt dat al meer door elkaar. Ik teken en schilder en schilder en teken. Chaos.
![](https://www.mistermotley.nl/wp-content/uploads/2024/08/Interlude-2022-729x1024.jpg)
![](https://www.mistermotley.nl/wp-content/uploads/2024/08/O-canto-dos-passaros-2022-1024x778.jpg)
![](https://www.mistermotley.nl/wp-content/uploads/2024/08/Studio-Portriat-2023-1024x739.jpg)
Je schildert soms je eigen atelier. Daarom heb ik het gevoel dat ik hier op de juiste plek ben voor dit interview. En je bent ook geïnteresseerd in interieurs, in je werk zie ik regelmatig kamers en meubels voorbijkomen.
Ik ben dus geïnteresseerd in sporen. En in mijn atelier kunnen ongelukken gebeuren. Het is er nogal chaotisch, hoewel ik nu wat georganiseerder werk omdat het hier aan de krappe kant is. Ik werk vaak op de vloer en dan liggen de kwasten en het papier op de grond. Soms valt er dan iets per ongeluk op het papier, maar voor mij hoort die chaos erbij. Door mijn atelier af te beelden, observeer ik de manier waarop ik werk.
Tiago wijst naar een tekening van zijn atelier (Studio Portrait) met daarin een stoel van plastic. Als een Droste-effect hangt in het afgebeelde atelier ook een tekening die een plastic stoel laat zien.
Ik begin meestal niet met een vooropgezet plan, dat ik al weet wat ik wil gaan schilderen. Twee keer die stoel op dezelfde tekening was toeval. Het is interessant hoe de dingen, zoals deze stoel, naar mij toe komen.
Tiago laat een ander werk zien, Garden Breaks. Ook op dit schilderij zie ik weer stoelen. Het beeld ademt verstilling en rommeligheid, toont een grens tussen bebouwing en groen.
Dit was het uitzicht uit mijn vorige atelier op het Piet Zwart Institute. Je kijkt uit over de tuin achter het gebouw en daarachter zie je de straat en geparkeerde auto’s.
Er is geen horizon op dit schilderij, geen zicht op de hemel.
![](https://www.mistermotley.nl/wp-content/uploads/2024/08/Garden-Breaks-2022-1152x1600.jpg)
Ik wilde graag de buitenruimte als een interieur vastleggen. Anders dan in Portugal, waar ik vandaan kom, is de ruimte hier zo begrensd. Ook voordat ik naar Nederland kwam was ik al geïnteresseerd in de dimensies van ruimtes, hoe diepte werkt bijvoorbeeld. Ik heb eens een schilderij gemaakt van een open deur die naar een andere open deur leidt. En doordat alles hier zo dicht op elkaar staat, kom je in Nederland vaak doorkijkjes tegen. Als je hier ergens wandelt zie je een park, en daarachter een stuk van een autoweg en daarachter een deel van een industrieterrein. Je ziet hier zelden iets zonder iets anders te zien.
Zoals in het werk van Hollandse meesters, die ook vaak doorkijkjes schilderden.
Inderdaad. Op dit schilderij heb ik voor de eerste keer auto’s geschilderd, daar was ik sceptisch over, maar ik ben tevreden met hoe dat heeft uitgepakt. Het zijn symbolen van onze tijd. Door mijn interesse in oudere schilderkunst vroeg ik mij af hoe ik nieuwe objecten vanuit die traditie kan afbeelden. Mijn schilderijen laten vaak een sfeer van verval zien, van aftakeling. Daarom is mijn kleurenpalet zo ingetogen. En papier kun je er goed ‘oud’ uit laten zien, alsof het vaak is gebruikt.
We kijken nu wat beter naar het schilderij, naar de tuin achter het Piet Zwart Institute. Tiago wijst op het standbeeld dat horizontaal op de grond ligt. Een werk van een oud-student dat daar is achtergelaten.
Dat standbeeld was van klei of een ander natuurlijk materiaal en lag daar langzaam weg te rotten, met wormen die door de ogen kropen. De tuin was niet echt georganiseerd, iedereen deed maar wat, dat was prettig. Het Piet Zwart Institute was voor mij een gemeenschap. We hielden die tuin gezamenlijk bij. Ik heb daar geleerd hoe je tomaten en hop kunt verbouwen. Van de takken die we van struiken en bomen snoeiden, maakten we rekken voor de klimplanten of materiaal voor ons eigen werk. Ik heb ontdekt hoe ik mijn eigen houtskool kan maken. Je zag in die tuin ook de sporen van vorige generaties, de bloemen die iemand ooit had gepoot of dus dat standbeeld. Het was daarom fijn om zelf in die tuin te kunnen werken. En die plek heb ik willen vastleggen. Ik zie schilderen ook als een soort eerbetoon aan een plek waarvan je bent gaan houden. Affectie is voor mij belangrijk, dat heb ik nodig om te kunnen werken.
Je vertelde dat je je eigen houtskool hebt gemaakt. Hoe doe je dat?
Dat was een experiment. Wat gebeurt er als ik mijn eigen materialen ontwikkel? Ik was benieuwd of ik dezelfde verbondenheid met dat materiaal zou kunnen voelen als met het onderwerp, het uitzicht over de tuin. En dat gebeurde ook. De stokjes hebben nu een geschiedenis, dragen mijn herinneringen.
Tiago haalt een groot zwartgeblakerd blik tevoorschijn.
Ik kan je laten zien hoe je houtskool maakt. Eerst snij je de takjes in een geschikt formaat. Je moet ze vooraf goed laten drogen, dat proces kan lang duren. Als ze droog genoeg zijn stop je ze in iets dat niet door de hitte kan smelten, zoals dit oude koekjesblik. Bovenin maak je kleine gaatjes. En dan moet je de takjes verhitten. Dat deed ik tijdens een barbecue in de tuin van het Piet Zwart. Ik plaatste het blik in het vuur, daar waar de temperatuur het heetst is. Door de extreme hitte in het blik worden de takjes kleiner en krijgen ze meer kronkelingen. En nu ik mijn zelfgemaakte houtskoolstokjes gebruik, besef ik hoe mooi ze zijn. Net sculpturen.
![](https://www.mistermotley.nl/wp-content/uploads/2024/08/The-bonfire-2024-1024x754.jpg)
![](https://www.mistermotley.nl/wp-content/uploads/2024/08/Untitled-2024-834x1024.jpg)
![](https://www.mistermotley.nl/wp-content/uploads/2024/08/When-do-you-leave_-2023-732x1024.jpg)
De Buning Brongers Prijzen is een tweejaarlijkse Nederlandse kunstprijs voor jonge beeldend kunstenaars. De prijzen worden uitgereikt door de Buning Brongers Stichting uit de nalatenschap van Johan Buning, zijn vrouw Titia Brongers en zijn schoonzus Jeanette Brongers. De Buning Brongers Prijzen is de grootste particuliere kunstprijs van Nederland en is sinds 1966 uitgereikt aan 168 kunstenaars. Aan de prijs is een geldbedrag verbonden van €4.500. De kandidaten voor de prijs zijn allemaal de afgelopen twee jaar afgestudeerd aan kunstacademies in Nederland met schilderkunst (enkel bachelor- en masteropleidingen, geen postgraduate instellingen) en zijn voorgedragen door hun academie. De feestelijke prijsuitreiking en opening van de tentoonstelling vindt plaats op vrijdag 4 oktober in Arti et Amicitiae te Amsterdam. Je bent van harte uitgenodigd hierbij aanwezig te zijn. Meer informatie op buningbrongers.nl