Steun hier het nieuwe seizoen van de radiopodcast Kunst is Lang.

Image

‘Door je in te leven in het verhaal van de ander, kan je jezelf vinden’ – in gesprek met Thabi Mooi

22-06-2021 Susanne van Balveren

Theatermaker Thabi Mooi richt zich niet alleen op theater maar ook tekst, muziek, film en audio krijgen een plek in haar producties. Als artistiek leider van Homunculus maakt ze werk dat zich manifesteert in een tussenruimte. De ruimte tussen het publiek en podium, tussen maker en ontvanger, tussen de binnen- en buitenwereld. Dat laatste soms letterlijk in haar wandelvoorstellingen. Soms figuurlijk omdat die tussenruimte voor haar ook een plek inneemt in de langdurige interviews die ze heeft met mensen over hun zeer persoonlijke ervaringen voorafgaand aan projecten. 

 

Mooi begon met de regieopleiding toen ze net was afgestudeerd als neuropsycholoog. Ze heeft drie wandelvoorstellingen gemaakt waaronder Route Mortel voor Oerol en Theater aan het IJ. Ze werkt momenteel aan een podcastserie over ontworteling en samen met haar partner aan een documentaire over haar vader die op zijn zeventiende een nieuwe identiteit aannam. Bovendien is Mooi van plan om als educator verder te praten met scholieren en vluchtelingen over het thema identiteit. 

Eerder interviewde ik voor Mister Motley Maarten Bel en Jeanne van Heeswijk. Deze kunstenaars hebben met elkaar gemeenschappelijk dat ze de toeschouwers actief betrekken bij hun werk, de dialoog met het publiek is daarbij een essentieel onderdeel. Sterker nog, een actieve interactie van de mens als kritisch en invoelend wezen is niet weg te denken uit de drie praktijken.

Thabi Mooi - 'Dag wereld' (bezoekerinstructie) door Tom Fassaert tijdens Over het IJ festival 2015

 

Hoe ben je in jouw vak gerold vanuit de studie neuropsychologie? Wat waren onderweg belangrijk momenten?

“Ik heb van jongs af aan al een passie voor theater. Tijdens mijn studie neuropsychologie in Amsterdam miste ik het spelen erg, dus zocht ik een plek en kwam ik terecht bij het theatergezelschap Dox. Ze zijn een soort springplank voor jongeren met een multiculturele of minder bevoorrechte achtergrond onder begeleiding van professionele regisseurs. Ik was een beetje een vreemde eend in de bijt omdat ik aan de universiteit studeerde. Tijdens mijn afstudeerstage voor mijn studie neurospychologie observeerde ik kinderen die tegen problemen aanliepen. Het leukste van het werk vond ik de observatie, dus het beeld schrijven over hoe een kind binnen komt, het oogcontact maakt, een hand geeft, hoe het praat. Ik merkte dat ik bij Dox heel graag aan de kant zat om te kijken. Ik had de neiging om te observeren en tips te geven. Daar kwam dat regiegevoel bij mij naar boven.”

Hoe denk jij over het belang van overdracht van kunst ten aanzien van onze hersenen? Wat doet het volgens jou met de geest van het publiek?

“Hoe meer jij je aan dingen bloot geeft, des te gunstiger is het effect op de hersenen. De mens is heel creatief en kan allerlei nieuwe verbindingen aangaan. Die neuroplasticiteit zorgt ervoor dat je hersenen nog volop in beweging zijn. Ook als je ouder bent. Dus je mag afstappen van het idee dat je als mens al bepaald bent. ‘ Tijdens het luisteren naar verhalen gaat de mens zich van nature identificeren. Net als dat sporters soms trainen door zich in te beelden dat ze de wedstrijd aan het doen zijn. Dat schijnt te helpen voor de uitkomst van de wedstrijd. Door het oefenen en ons inleven in situaties, maken we dingen via een andere weg mee. Dat gebeurt ook als kijker naar een spel. Kunst daagt je uit om anders te kijken naar wat er in de samenleving als norm wordt gehanteerd. Je leert om niet vanuit éen blik te kijken.”

Waar ben je met jouw stichting Homunculus momenteel mee bezig?

“Ik ben nu met een heel persoonlijk proces bezig en mezelf opnieuw aan het definiëren. Dat is een cryptische zoektocht die gaat over mijn roots. Ik heb een Zwarte Zuid-Afrikaanse vader en een witte Nederlandse moeder. Sinds mijn emigratie heb ik een zeer westerse levensloop gehad. Sinds ik zelf kinderen heb gekregen, ben ik gaan nadenken over wie ik ben en wat ik door wil geven. Mijn zoektocht gaat over hoe ik vanuit verschillende perspectieven naar mezelf kan kijken, want het voelt soms gespleten binnenin mij. Als ik nadenk over de invalshoek van de buitenwereld, voel ik me alsof ik allerlei labels opgeplakt krijg. Maar die gevoelens staan niet los van de hersenen. Mijn stichting heet Homunculus (Latijn; klein mannetje, red. ) dat refereert in de neuropsychologie aan een soort wezentje in je hoofd dat iedereen heeft. Het is eigenlijk een verhaal, een verzinsel. Binnen de neuropsychologie vraagt men zich af hoe het kan dat de mens dingen kan bedenken en waarnemen. Hoe herken jij jezelf iedere dag weer opnieuw? Homunculus kijkt naar de wereld, observeert, integreert alles en maakt daar een verhaal van. Precies zoals de toeschouwer in het theater doet. Dat hoeft niet de werkelijkheid te zijn.”

Thabi Mooi - de lange voorstelling Route Mortel, de wandeling tijdens Oerol Festival 2017

 

Op welke manier beïnvloedt jouw Homunculus jouw manier van theater maken?

“Ik ben me er heel erg bewust van dat je als mens niet helemaal bij de werkelijkheid kan komen. Er zit nog een proces tussen. Van integratie, van dingen labelen, lezen en voelen. Zo lijkt ons gesprek een coherent geheel, maar daar zitten nog allemaal processen tussen. In het theater denken we dat een voorstelling begint wanneer de gordijnen open gaan. Maar als je muziek hoort voordat het begint kan het al zo'n ander effect hebben dan wanneer het doodstil is en je zit niet voor een podium als toeschouwer, maar ligt bijvoorbeeld op een bed in een ruimte. Toen ik een installatie maakte als voorloper van Route Mortel, worstelde ik met het concept, want het was naar aanleiding van het overlijden van mijn eigen broertje. Ik wilde iets maken rondom het laatste moment dat iemand overlijdt. Toen bedacht ik een éenpersoonshuisje met een bed daarin. Daar kon maar eén iemand in. Het was de bedoeling dat de toeschouwer in dat bed ging liggen en naar een film keek. Om te evalueren wat ik heel intuïtief had gemaakt, ging ik daarna in gesprek met mensen over wat ze hadden ervaren. Daardoor kwam ik achter veel dingen die ik niet zo had bedoeld. Bijvoorbeeld dat het publiek het fijn vond dat de deur dicht kon van binnenuit. Datzelfde bed waarin ze lagen kwam ook weer voor in de film. Daar was het een bed waarin iemand overleed. Dat was voor veel mensen confronterend. Het ging ook over jouw eigen persoon die dood kon gaan. Je kan de ervaring van de kijker sturen door elementen die jij erin brengt. Voor mij was de zintuig reuk ook een belangrijk onderdeel van dit verhaal. De persoon in de film maakte door het bos een soort laatste reis. Met de geur van het hout kon ik het bos verbeelden.”

Waarom maak jij kunst??

“Kunst maken is voor mij een manier om datgene dat ons overkomen is te begrijpen. Omdat ik het heel intiem en pijnlijk, en tegelijkertijd heel mooi vond wat er gebeurde op het einde van het leven van mijn broertje, hij stierf op zijn 29e, wilde ik daar iets mee doen in die installatie. Ik ging er van tevoren niets over zeggen, pas achteraf ging ik het vertellen aan het publiek. Daardoor kreeg ik veel verhalen terug over hun ervaringen met de dood en wie ze verloren hadden. Uiteindelijk heb ik het overgedaan met een wandeling in de voorstelling Route Mortel.”

Thabi Mooi - 'Dag wereld' door Moon Saris tijdens Oerol Festival 2015

 

In je podcasts (werktitel Shaken not stirred) waarin je verhalen verzamelt over thuiskomen in jezelf, gebruik je interviews. Hoe komen die interviews terug in het werk? 

 Ik start vanuit een doorleefde ervaring. Net zoals met het overlijden van mijn broertje toen  die laatste fase heel belangrijk voelde ondanks dat ik het heel eng vond. Dat duale van het leven wil ik laten zien. De dood en afscheid zijn iets heel moois en natuurlijks. Daar zit een echtheid in die ik niet terug vind in fictie. Omdat ik het zelf heb meegemaakt, herken ik het in andere verhalen. De beleving van het echte zoek ik terug in mijn werk. Daarom gebruik ik interviews.”

Is er iets wat je vaak vraagt of probeert vast te pakken in je gesprekken?

“ Op mijn vijfde kwam ik naar Nederland en ik sprak geen woord Nederlands. Nu spreek ik geen woord Portugees meer. Ik heb bijna geen herinneringen aan de tijd voordat ik in Nederland kwam. Het is alsof ik helemaal opnieuw ben begonnen, er is voor mij een soort herprogrammering geweest. Mijn vader heeft net zo'n patroon in zijn leven. Hij is op zijn zeventiende zijn land uit gegaan en heeft een hele nieuwe naam en identiteit aangenomen. Dus die heeft zichzelf opnieuw gecreëerd en dat is iets wat ik heel fascinerend vind. Blijkbaar kan je jezelf kwijtraken of opnieuw vinden. 
Het gevoel van ontworteling is bij mij een rode draad. Er zijn in het leven heel veel overgangsgebieden. Het ambivalente is echter dat je heel graag bij iets wilt horen en er tegelijkertijd weer afstand van wilt nemen. Je hebt controle over dingen en tegelijkertijd overkomen je dingen. Je kunt kiezen voor bepaalde dingen en tegelijkertijd wordt er voor je gekozen. Dat is waar ik naar op zoek ben in een gesprek. Ik noem dat het Tussengebied. Ik zoek in verhalen van anderen naar plekken waar ik mezelf terug kan vinden. Ik hoop te herkennen waar ik bij kan horen,.” 

Wat vind je van de discussie over auteurschap als het gaat om het vertellen van verhalen van anderen. Wie mag welk verhaal vertellen?

“In de documentaire die ik samen met mijn partner Tom Fassaert maak gaat het over mijn vaders migratieverhaal en onze band. Als zijn dochter onderzoek ik op een hele persoonlijk manier hoe zijn ontworteling weer effect op mij heeft gehad en nog steeds heeft. Door onze complexe band wil ik weten wat alles betekent. Als maker kan je best een verhaal over een ander vertellen, maar ik vind dat je dan wel duidelijk moet maken wat jouw relatie is tot die persoon.”

Thabi Mooi, still Saudade, Tom Fassaert 2015.

 

Mister Motley heeft meerdere kunstenaars en docenten gesproken over kunstoverdracht. Daarin speelt interactie natuurlijk altijd een belangrijke rol. Zijn er veel koppelingen te maken tussen jou al maker en een docent? Zit er een groot verschil tussen die werkgebieden of probeer je dat ergens ook samen te brengen in je werk?

“Ik probeer het kunstwerk, het verhaal als uitgangspunt te nemen. Maar ik probeer via het kunstwerk zijstapjes te maken naar de vraag: hoe zit het bij jou? Hoe kan ik jou prikkelen om daar zelf over na te denken. Ik denk dat goede verhalen dat al doen. In een educatief programma wil ik jongeren meegeven dat zij andere keuzes kunnen maken. Als ze goed naar zichzelf kijken, kunnen ze hun eigen raadgever zijn.“

Wat zou je beginnende makers willen meegeven?

“Vraag jezelf af hoe jouw kunstwerk concreet iets kan betekenen in de maatschappij. Ga terug naar wat jou motiveert om een werk te maken. Want als je dat kan achterhalen, kan je beseffen wat het voor anderen kan betekenen. Met Route Mortel begon mijn motivatie met mijn worsteling, maar tegelijkertijd voelde ik aan dat die beladenheid rondom de dood iets is waar iedereen mee kan zitten. We kunnen er niet goed met elkaar over praten, maar ondertussen gaan er wel mensen dood. Kunst is meer dan alleen praten. Misschien laat je jouw publiek iets voelen. Of zet je ze vanuit verstarring letterlijk in beweging door de diepte in te gaan.”

Als wij omgekeerd zouden zitten en jij jezelf zou interviewen, welke vraag zou je nog willen stellen? 

“ Er kom meteen iets in me op, maar ik heb een hekel aan die vraag. Omdat men mij dit vaak vraagt naar aanleiding van mijn huidskleur. Toch gaat mijn podcast daar eigenlijk over. Waar kom je vandaan? Ik ben zelf nooit meer terug geweest naar waar ik vandaan kom en die vraag confronteert mij met een soort leegte. Een mens heeft een hele geschiedenis achter zich, die over meer gaat dan het land waar je geboren bent. Iemand wordt gevormd door allerlei ervaringen. Vandaar mijn grote interesse naar waar iemand vandaan komt. Wat is het dat jou gemaakt heeft tot wie je bent? Dat verklaart mijn zoektocht en ook interesse naar hoe anderen dat hebben ervaren. Dus stiekem ben ik nog steeds een psycholoog. Door mijn werk leer ik begrijpen waarom ik me voel zoals ik me voel.”

Klik hier voor meer informatie over het werk van Thabi Mooi

Ook adverteren op mistermotley.nl? Stuur dan een mail naar maurits@mistermotley.nl