Tijdens de laatste dagen van de Documenta ben ik nog naar Kassel gegaan, met een lijst vol tips in mijn handen. Bijna alle Kasselgangers spraken over de geschilderde appels van Korbinian Aigner. Deze priester en hovenier tekende tijdens zijn leven 900 appels op postkaartformaat en wel zo precies dat je de soort kunt herkennen. Typisch dat het juist werk van een ‘amateur’ is dat zo’n indruk maakt en ook dat het zonder tussenkomst van een kunstenaar op de Documenta hangt. Blijkbaar is er weer behoefte aan iets wat echt is, direct en uit het hart.Het is een prachtig verslag van een leven. Ook de geschilderde dagboeken van Charlotte Salomon kregen een ruime plek op deze Documenta. Ik herinner me nog dat Leben oder Theater als dik boek verscheen en veel indruk maakte maar toch niet als officiële kunst werd gezien. En dan nu op de Documenta. Waarden verschuiven en worden onderzocht. De politiek getinte wandkleden van Hannah Reggen uit Zweden hangen op een prominente plaats, het is ondenkbaar dat deze wandkleden zo’n tien jaar geleden op de Documenta te zien zouden zijn. Wat is de kwaliteit?  
Deze Documenta laat een zoektocht naar nieuw waarden zien, ze krikt de normen van de ‘officiële’ kunstwereld open, het gaat er hier niet om de beste topkunst bij elkaar te brengen, geen klemmende normen over kwaliteit maar ‘echt’ en ‘betrokken’ zijn af en toe leidend geweest in de keuzes. De vraag ‘Vertellen musea ons wel genoeg wat de waarde van kunst is’ die ik deze zomer tegenkwam als onderwerp van een debat kwam weer bij me naar boven en ja, deze Documenta vertelt ons wat de waarde van kunst is.

De metalen sculpturen van Julio Gonzales staan in een verder lege zaal in het Fridericianum, een ereplaats. ‘To draw in space’ was zijn doel zijn ingetogen beeldtaal zie ik doorlopen in ander beelden. In het werk van Maria Martins bijvoorbeeld, die in het verleden eerder bekend is geworden om haar connecties met Marcel Duchamp dan om haar eigen werk. Dat wordt hier rechtgezet. Net als er schilderijen te zien zijn van Margaret Preston en Emily Carr, voor mij onbekende namen. In het onderzoek naar de waarde van kunst wordt er opnieuw naar het verleden gekeken en andere lijnen getrokken. De kunstgeschiedenis is een constructie die nog steeds opnieuw gerangschikt kan worden, andere landen dan die van west europa en Amerika doen meer en de abstract figuratieve kunst uit de jaren 50 krijgt een herwaardering.




‘The brain’ is een bijna Motley achtige installatie waarin middels werken van binnen en buiten de kunst een theoretisch uitgangspunt wordt neergezet. De foto’s van Lee Miller waarin zij zich wast in het bad van Hitler overstralen in hun betekenis, ernaast ligt een handdoek van Hitler en de parfumfles van Eva Braun. De stad Kassel en zijn verleden staat centraal, haar verborgen schatten en verborgen gebouwen worden ontsloten. Het gesprek over goed en kwaad wordt verbonden met de tweede wereldoorlog en met het bewaren dan wel vernietigen van cultuur. Het lokale wordt getoond in installaties van kunstenaars zoals de bibliotheek van Mark Dion, een presentatie van stukken boomstam uit het natuurhistorisch museum die ooit door Carl Schildbach’s lokaal zijn verzameld.

In deze Document is Kabul een belangrijke zusterplek van Kassel. Naast vredesmissies, die steeds verkapte militaire operaties blijken te zijn, brengt curator Carolyn Christov-Bakargiev nu cultuur naar Kabul in een gelijkwaardige uitwisseling: kunstenaars die in Kabul workshops geven, Afghaanse kunstenaars die in Kassel exposeren.
De geschiedenis van het One Hotel dat Aligieri Boetto in Kabul uitbaatte, was onlangs nog uitgebreid te zien op zijn expositie in Londen. Hier zien we het One hotel via de ogen van kunstenaar Garcia Torres. Uit verhalen van reizigers die in de jaren zestig het land bezochten, voor de ellende van al die bezettingen begon, komt het beeld van een Parijs-achtige feestelijke stad, te midden van een toverachtig en imponerend berglandschap. Tacita Dean tekent de bergen in zwart wit, alsof we daarmee het land zijn schoonheid weer terug kunnen geven. Zodat er in onze geest weer ruimte komt voor een land met mensen, cultuur en bergen. Een respectvolle samenwerking kan misschien meer brengen dan een vredesmissie.
Michael Rakowitz werkte samen met steenhouwers in de vallei waar de boeddha’s zijn vernietigd. In steen werden de boeken uit de bibliotheek van Kassel die in 1941 bij een bombardement verbrand en verloren zijn gegaan opnieuw in steen gemaakt. De stukjes van de opgeblazen Boeddhabeelden worden in kleine doosjes in vitrines getoond.

Zo wordt de waarde van kunst duidelijk, als een manier om de wereld te onderzoeken, in het persoonlijk engagement, in visuele dagboeken en in samenwerkingen met landen waar we tot nu toe vooral kwade krachten hadden gelokaliseerd. De vernietiging van kunst is een rode draad in deze Documenta, waar het werk van Gustave Metzger op diverse plekken te zien is.





Choreograaf Jêrôme Bel maakte met de spelers van het Hora theater (een toneelgroep van mensen met een mentale handicap) een dansvoorstelling. We hadden puur geluk dat we net voorbij fietsen toen de deuren open gingen. De zaal was afgeladen vol. Een tolk vertaalde de instructies van de afwezige Jêrôme Bel, de spelers wisten wat te doen en de zaal kreeg zijn informatie kreeg over de opbouw van de voorstelling. De spelers stellen zich voor door een minuut lang gewoon te staan voor een volle zaal, later vertellen ze hun naam en hun handicap (‘ik heb down syndroom en ik vind het niet leuk maar ik kan er mee leven’,' ik heb trisomy 21') Als de muziek start dan gaan deze jongens en meisjes met hun grote, soms dikke plompe lijven totaal los op de muziek in een overgave waar je jaloers op kunt zijn. Het plezier in dansen spat eraf in een eigen choreografie op zelfgekozen muziek. Een immens grote jongen heeft een prachtige dans rondom een stoel bedacht. Ontroerend, zo ontroerend. Ook vroeg de choreograaf hen om te vertellen wat ze van de voorstelling vonden en zo komt ook de reflectie binnen: 'mijn moeder vindt het een freakshow', 'mijn zus wilde er niet naar kijken' 'ik vind het te gek'. Er is ook kritiek op de choreograaf. (zijn selectie van acht dansers herziet hij na deze kritiek en laat dan ook de niet door hem geselecteerde deelnemers hun dans opvoeren). De trend is nu dat amateurs de normen van professional overnemen, hier worden de normen ondervraagd. Perfectie is een beperkende, benauwende rol.

Openheid, in alle opzichten, dat is wat deze document ons brengt, niet alleen de beste kunstenaars, niet alleen het toptalent maar het gaat meer om de vraag: wat kan deze kunst ons vertellen, wat is de waarde van kunst?

Daar draait deze Documenta om, onontkoombaar.