Kobe is een stad, 589 km van Tokio, die meer door Japanners wordt bezocht en gewaardeerd dan door buitenlanders. Reden hiervoor is de glanzende moderniteit van de stad die na de verwoestende aardbeving in 1995 nieuw is opgebouwd. Veel japanners die in Osaka werken, wonen in Kobe. De stad ligt aan zee en tegen de bergen aan maar de Dallas-achtige allures trekken toeristen niet aan, zij zoeken toch eerder het pittoreske, de geheimen van het verleden en de mystiek van de oude tempels.  Vanuit Tokio ben je er in twee uur met de futuristische trein Shinkansen die met grote snelheid door het landschap raast, waarbij het kaartsysteem even simpel en direct werkt als in de metro.


Ik ben in Kobe om de biënnale te bekijken, benieuwd naar de kunst in Japan en juist op de meer ongebruikelijke plekken tref je vaak verrassende kunst aan. Kobe organiseert sinds 2007 deze biënnale die volgens hun eigen site niet alleen bedoeld is om de kunst te vieren ‘but also to contribute to the enrichment and environment of Kobe’. De kunst wordt ingezet om de stad te promoten en dit jaar koos men voor het thema Kira ofwel flonkering.

Akiko Orito (Japan), Bonsai Wig, Green Roof on Your Head

Het eerste waar je als buitenlandse bezoeker tegen aan loopt is het gebrek aan informatie in het Engels. We lopen te dwalen op zoek naar de eerste locatie maar vrijwel niemand in Japan spreekt Engels en ook de brochures die we in het hotel kregen is in het Japans. Aan de hoeveelheid roze banieren merken we dat in de buurt komen en uiteindelijk vinden we de eerste werken in het glimmende luxe winkelcentrum Harborland store. Hier is de selectie van de Green art competition te zien en gelukkig is er bij ieder werk een korte toelichting in (aandoenlijke) Engels. De kunst op deze locatie gaat over onze bedreigde planeet en de mogelijkheden om gewetensvol met de aarde om te gaan. De kunstwerken zijn interactief, met veel techniek, en vol goede bedoelingen. De hippiewinkel Acidophilius die vroeger bij ons in de straat in Amsterdam bivakkeerde, leek weer een beetje tot leven gekomen: glow in the dark effecten, sprookjes waarin je zou willen geloven en verhalen waarin je even wordt meegnomen. Een klein afgebakend vierkantje is belegd met stenen waar je een paar stappen omhoog kunt doen en in een klein vijvertje kijkt waarin vormen en kleuren overvloeien, een beetje alsof je in zo’n ouderwetse kinder caleidoscoop kijkt. De vijver doet ook denken aan een oude bron. Best wel fascinerend maar de kunstenaar legt de lat voor de werking van zijn kunstwerk wel heel hoog. ‘Forests teach us a variety of things about trees, grass, water, insects, people and laws. As this work indicates they also convey many stories to us, including omens about the future and lessons about how to act.’ De projectie in de bron is magisch maar op geen enkele manier transformerend. Een ander werk is de Bonsai pruik waardoor je met een eigen groen dak kunt rondlopen. 'This cultivation kit can be used to produce oxygen at home. By presenting this new product laced with humour, the artist hopes to raise questions related to the current state of ecology.' Eigenlijk werken de korte cryptische toelichtingen slecht want het te veel aan goede bedoelingen lijkt het werk eerder te bespotten dan te verhelderen. En de locatie versterkt dat. En in dit over de top winkelcentrum waar de kerstbomen net zijn opgetuigd en de slingers opgehangen krijgt het thema Kira een bijna cynische ondertoon want ook Harborland belooft je een mooier leven met zijn luxe waren, ‘Let’s live importantly and comfortably. We’ll support your life’, staat er in zilveren letters boven de automatische deuren van een warenhuis. Een groot Tinguely achtig werk dat werkt als een knikkerbaan is een fascinerend ding maar de kerstboom die er direct naast staat duwt het werk toch meer de richting van een leuk speeltje in dan dat het werk verdient. Al die glimmende kerstversieringen en de overdreven bedoelingen in de toelichting maken ons wat lacherig, alsof het allemaal een groot kerstspel is, en dat is jammer. De kunstenaars valt niets te verwijten maar het belang van de context laat zich onmiskenbaar gelden. Dat lijkt de prijs die de kunst op deze plek moet betalen voor haar rol van city marketing.


Ti/Si (Japan), Prognostication

Dan gaan we op zoek naar de volgende locatie, het moet in de buurt zijn. We zien honden gekleed in een pompoenpakje met de staart waar normaal de steel zit en een poedel met een koltrui aan. Een monsterlijk roze paashaashoofd geeft aan dat we na vele roltrappen bij de ingang van de Biënnale zijn. Famiglia is een soort conferentieachtige locatie waar de kunst in schipcontainers wordt getoond. In cleane hokjes van gelijke afmetingen worden ‘small worlds’ gecreëerd. De werken zijn sprookjesachtig waarbij veel techniek is ingezet om je als bezoeker even die andere wereld binnen te trekken, een artificieel bos, een stripachtige projectie waarin de aap je haren probeert te grijpen, een stenen tuin, zilveren lichtwerelden waarbij de kunstenaar er van uit gaat dat mensen instinctief de schoonheid van de beweging voelt. Te midden van al die vloeiende techniek is de installatie Talking Heads een uitzondering in zijn heerlijk rommelige menselijke maat. ‘Following the advances in technology, the cassettetape is quietly disappearing but a group of discarding and dismantled machines are raising a fuss. The artist has juxtaposed the tapes with the human form.’ (Shin Ubuki)

Shin Ubiki, Talking Heads

Alles is licht, sprankelend en stralend en vooral positief. Men wil de bezoeker niet lastig vallen met somberheid en hoewel dat goed past bij kunst die iets voor de stad moet bereiken is de basis van dit bijna kinderlijk optimisme misschien breder, want in Japan vindt men in meer opzichten troost in sprookjes. Op straat in Tokio zagen we meisjes die als fantasiefiguur met ruisende roze rokken en Mickey Mouse oren door het leven gaan, het zijn meisjes die op school gepest worden en in hun verkleedpartij aandacht en compensatie vinden. Panda, Hello Kitty en andere stripfiguren leven een opzichtig leven in de Japanse beeldcultuur.

De dynamiek van het licht en de kracht van de verbeelding, kunstenaars Chen Agi, Yeh Chun-Ching Blaire Ko uit Taiwan...

Het werk dat op deze locatie indruk maakte waren de foto’s van Tohoku, (Tohoku threads of thoughts) het rampgebied in het noordoosten van Japan. Maar deze foto’s tonen geen verdriet of wanhoop maar een bijna onrealistisch optimisme met dapper glimlachende mensen. Men kijkt liever vooruit, zoals ik ook las in een interview met de burgemeester van een plaatsje in het getroffen gebied die het als een kans zag om zijn stad weer op te bouwen. ‘…’ Tadashi Sakai won een prijs omdat zijn Hand Tree Project een positieve kracht voor de mensen in het rampgebied bood. Het is een interactief werk dat de slachtoffers van Tohoku in Oost Japan en de bezoekers in Kobe met elkaar in contact brengt middels hun handen. Gezien hun eigen geschiedenis is die betrokkenheid met de recente ramp ‘Kobe Biënnale was originally held with the recognition that art and culture played a great role in facilitating recovery from the Great Hanshin Awaji Earthquake. Given this background, all the judges agreed to grant a special award to the Hand Tree Project hoping that we could support the efforts for reconstruction of the areas damaged by the earthquake by implementing the project with the artwork serving as a 'Gate to the Heart'.' Het viel me al eerder op dat in Japan de steun aan de slachtoffers niet alleen via gironummers en collectebussen tot stand komt. In Nederland startten studenten van de Rietveld het project Ganbare Japan, met grote rode buttons kon je deelnemen om een positieve ondersteunende energie naar de mensen te sturen.



Op de andere verdiepingen van Famiglia zijn de traditionele ambachten van Japan te zien, keramiek, kalligrafie, allen in het teken van Kira, en, waar ik het meeste plezier aan beleefde, the Ikebana of the future. Ikebana (levende bloemen) is de traditionele bloemschikkunst waarbij de compositie het bloemstuk tot representant van de hele natuur maakt. Door de eeuwenoude traditie te verbinden met de toekomst is er ruimte om van de gebaande paden af te wijken en de bloemstukken van de toekomst zien er uit alsof een orkaan de bloemstukken heeft omgegooid. Het is er extreem druk, juist in Japan waar de traditie zo’n rol speelt en die alles altijd hetzelfde houdt, wil iedereen graag zien hoe het ook anders kan. Veel dames lopen met planten rond alsof ze thuis direct aan de slag willen gaan. Het topje van deze tentoonstelling op de bovenste verdieping is de fotografie van amateurs. Voor een land dat zo graag fotografeert is het resultaat bedroevend, foto’s van ondergaande zonnen, poezen op rotsen, trouw- en reisfoto’s. Geen enkel cliché ontbreekt.

Youshin Ryu, Future Ikabena

Bij het zoeken naar de volgende locatie, ‘under the railways’ lopen we door heel wat ondergrondse winkelstraten en metrogangen maar met behulp van twee vriendelijke Japanners die met ons meelopen vinden we het uiteindelijk. Het ‘Art project under railroad’ in de Motomachi Kokashita winkelstraat is dit jaar nieuw en wat mij betreft ook het leukste onderdeel. Tussen een grote diversiteit van rommelige winkeltjes, tjokvol boeken, platen, tweedehands kleren, oude horloges, wc-papier en vreemde barretjes maakt de kunst gebruik van lege winkels. De ruimtes zijn minder smetteloos wit en het vuil van het leven komt het werk ten goede. De kunst is speciaal voor de plek gemaakt. Ook hier blijkt hoezeer de ramp in het noorden impact heeft op het hele land. Het eerste wat we zien is een grote boeddhistische God van het vuur, (Fudomya) van stukken gebruikt karton die opdoemt voor een halo van allerlei gevonden rode lappen stof. ‘In the hope that the space would help to juvenate the quake-stricken Tohoku region and help the country to recover from the recession. (Kunstenaar Honbori Yuji)

Honbori Yuji (Japan), Butsu-Ofudousan

In een ander leeg winkeltje werkte de kunstenaar Macoto Miura wekenlang middels schetsen aan haar ideeën. Al snel liep het nieuwsgierige winkelende publiek binnen en raakte met haar in gesprek. Al die woorden heeft ze in de ramen geëtst als een lange stroom ononderbroken gedachten. De kunstenaar wil al deze gedachten en woorden onveranderd voor de toekomst bewaren, herinneringen onaangetast door de tijd. Ook maakte ze kleine tekeningetjes van de mensen die ze sprak, de beitels waarmee ze de ruimte te lijf ging en van zichzelf in een witte overal en mondkapje. Ook op deze locatie zijn een aantal interactieve technische werken maar de levendige omgeving doet ze goed en het zijn stralende stalletjes van licht en beweging te midden van de winkeltjes. Kira, inderdaad. In Rain of silver, Golden Rings van de kunstenaar Mitsuo Toyazaki valt zilveren regen naar beneden waar het gouden kringen veroorzaakt: het licht van de toekomst. De blauwe achtergrond representeert het donker.
Met een bus gaan we naar de SHITSURAI ART International Competition, de buitenkunst van de Kobe Biënnale. Langs het water is de beeldenroute over een lengte van 800 meter op dit kunstmatige stuk land. De universiteit is gesloten om redenen die we niet kunnen achterhalen en het is er stil. Het uitzicht is prachtig, over het water en de futuristische gebouwen in de verte. De beelden vallen tegen. Een badmeester kijkt vanuit zijn hoge stoel over het water uit. Een giraf, simpele mensfiguren van een soort kerstslingers (en glow in the dark) een grote tentakelachtige keramieken structuur, een toren van alles wat de mensen weggooien. Prima allemaal. Maar in een bruine aarden iglo worden we ontvangen door de kunstennaar zelf, hij heeft een prijs gewonnen en zijn enthousiaste uitleg met veel gebaren ontroert. In de iglo schijnen stukjes van een regenboog over de bezoekers heen. Een ruimte waar men kan dansen om gedachten los te laten of gewoon simpel te dansen. ‘We dansen omdat we gewoon willen dansen ook al hebben we er geen doel mee en weten we niet hoe te dansen.’ Na alle goede bedoelingen die we tijdens de Biënnale op de bordjes hebben gelezen maken we een sprongetje van vreugde en doen een dans. De kunstenaar straalt en er gaat niets gaat boven het enthousiasme van de maker.

KOBE Biënnale 2011：Encounters with Art in the Port
1 oktober – 23 november 2011
De Biënnale wordt georganiseerd door de stad Kobe en een speciaal comité, voor ieder onderdeel is een aparte commissie samengesteld die de inzendingen beoordeeld. De inzendingen komen vooral vanuit Japan en de omliggende landen. Dit artikel is tot stand gekomen dankzij een bijdrage van de Mondriaan Stichting.


Exhibition by artist from Gwang, Korea

YukaGami van kunstenaars Yusaku Fujimoto en Masayuki Hida. Rondlopen en stoppen roept steeds nieuwe patronen en kleuren op, het begint klein en waaiert uit naar de randen zoals alle kleine dingen kunnen uitgroeien tot iets groter.

Luminous View van Tom Orr. Een ervaring van de zeeën en de horizon in de container van een schip.

Muurschildering in de winkelstraat. (geen onderdeel van de biënnale)