door Hanne Hagenaars en Ernst van der Hoeven

In Rio schijnt de zon maar blijken de meeste musea dicht. CULTURA EM GREVE, staat met grote rode letters te lezen op witte banieren en we begrijpen dat de cultuur in staking is. Niemand kan ons er het fijne over vertellen maar met google translate kom je een heel eind. Iets in de trant van de minister van planning is hierover in gesprek met de secretario de cultura maar de intendant economica had er ook iets over te zeggen, kortom: het kon nog wel even duren. 

We geven de moed niet op en beproeven ons geluk bij Museu de Folclore Edison Cruz, dat bekend staat om zijn bijzondere collectie volkskunst. Het ziet er gesloten uit en we zien de banier al hangen en vrezen wederom het ergste. Nog net op tijd zien we toch dat er een deur openstaat en gelukkig blijkt dat de entree en beperkt de staking zich hier tot de sluiting van de souvenirwinkel. Het is er donker maar het eerste wat we zien zijn klompen, iets mooier bewerkt dan de Nederlandse maar toch houten klompen.



Het museum - ondergebracht in een statig patriciërs huis met flonkerende mahonie houten vloeren en plafonds en een zwierig omhoog krullende trap - heeft een brede oriëntatie en een bevrijdend opzet: alles wat de historische culturele rijkdom van Brazilië tot leven brengt lijkt hier geoorloofd. Het resultaat is een surrealistische totaal ervaring waarin religie, voodoo, carnaval zich mengen met folklore en naïeve schilderkunst. Niks staat op zich zelf en alles versterkt elkaar: maskers, instrumenten, kostuums religieuze parafernalia, ex voto’s en heiligenbeelden, de ambachten die ze vertegenwoordigen en het goed bewaarde droomhuis waarin zich dit alles bevindt.

Ex voto’s of votieve, als een mens door een wonder genezen was dan maakte hij een ex voto van hout, een schilderijtje of een lichaamsdeel van was of ijzer, om te bedanken voor zijn redding (In kerken in Italië hangen helmen aan een hek van mensen die een zwaar motorongeluk hadden overleefd). Naast het dankzeggen worden ze in de winkels juist aangeprezen om hun kracht te genezen. Het is een beetje buiten de officiële leer van de kerk om en in dit gebouw mengen heiligen van allerlei religies zich.




Tafereeltjes van klei tonen het dagelijkse leven met al zijn hoogte- en dieptepunten, banaliteiten, verlokkingen, penibele situaties, ongerijmdheden, gemakken en ongemakken. Ze worden met veel gevoel voor humor, cliché en parodie ten tonele gebracht. Als een driedimensionaal stripboek wordt het leven van alledag gevierd middels stereotypen en overdrijving: negers zijn extra zwart, agenten hebben altijd een knuppel, mannen zijn sukkels. In slapstickachtige momenten worden de levenscycli van geboorte tot de dood kernachtig neergezet met grote nadruk op dokter bezoeken, tandartsen, bevallingen en andere lichamelijkheden. Legers, orkesten en circusartiesten kunnen met een druk op de knop tot leven worden gebracht.

Plotzlich diese Ubersicht: opeens wordt ons ook duidelijk waar Fischli und Weiss, hun inspiratie voor het gelijknamige kunstwerk van kleine tafereeltjes in witte klei vandaan hebben: lang leve de Braziliaanse volkskunst!




De collectie toont Brazilië als smeltkroes van volkeren en culturen en toont alles kris kras door elkaar, riten van Indianen, carnaval, dans en nog veel andere meer onbegrijpelijke zaken rondom lusten, driften en bezweringen. Veel informatie is er niet, en het kleine beetje is alleen in het Portugees, maar dank God hiervoor want voor je het weet is zo’n museum omgetoverd tot een educatief begrijpelijk geheel met audio visuele toelichting en is de magie verloren.

En dan de souvenirwinkel, het klinkt zo onschuldig dat alleen de winkel dicht is maar we glippen even stiekem naar binnen en jammeren de rest van de dag we over de fenomenale stukjes volkskunst die we nu niet hebben kunnen meenemen. We komen terug.