'Tientallen jaren waren kunst en cultuur een algemeen belang, net als onderwijs en wetenschap', zegt de voorzitter van de Raad voor Cultuur Els Swaab vandaag in de Volkskrant. Ze stapt op als voorzitter. Ze heeft het over de nieuwe politiek die meer uitgaat van vooroordelen dan van feiten.  

Wat mij enorm stoort de afgelopen weken is hoe deze vooroordelen zich als een inktvlek uitspreiden, kunstenaars als subsidieslurpers die met hun rug naar het publiek zouden staan. Ook in de media wordt het wantrouwen naar deze groep sluipenderwijs overgenomen. In nieuwsuur interviewde de presentator de organisator van de Mars der Beschaving Melle Kromhout met de volgende vragen: ‘Er wordt juist wel eens gezegd dat als bestaande subsidiestromen en structuren herzien zouden worden er hele mooie nieuwe creatieve initiatieven zouden ontstaan onder de kunstenaars?’ (met de nadruk op het woord creatieve, als of er iets nieuws zou gaan gebeuren). En in plaats van door te vragen naar bijvoorbeeld de effecten van deze onevenredige en in één klap bezuinigingen gaat hij door met:' Waar kan er dan wel op worden bezuinigd, meneer Kromhout?' en vervolgens: 'Wat zou een voorbeeld kunnen zijn van die bezuinigingen?'

Uit de nota Meer dan kwaliteit blijkt dat de amateur gewaardeerd wordt, de volkskunst blijft aandacht krijgen, op zich niets op tegen, ook mister Motley houdt van bijvoorbeeld volkskunst. Maar in het licht van het voorstel van PVV-man Bosma dat er meer Nederlandstalige muziek moet worden gedraaid krijgt dit een duister kantje.

‘Kunst voor tevreden slaven’, zo noemt Mike Kelley volkskunst in een citaat in mijn inleiding van de mister Motley #22 over volkskunst en hij plaatst het daarmee tegenover de mentaliteit van de kunstenaar als nieuwsgierige ontdekkingsreiziger. Volkskunst wordt door hem op zijn plek gezet als een gedachteloos tijdverdrijf om het leven zonder al te veel vragen en diepgang voorbij te laten gaan. Gevlucht uit het conservatieve milieu van zijn jeugd is de prikkeling van de avant garde voor hem een verademing. Toch maakt hij gebruik van materialen uit zijn jeugd omdat hij in dit 'volkse gegeven' een aanknopingspunt ziet voor het publiek. Wat is volkskunst nu precies? Van het volk, voor het volk, door het volk?
‘Welk volk en welke kunst?’, vraagt Mike Kelley zich later in de tekst af.

Een terechte vraag want hoezeer kunstenaars meer en meer worden weggezet als rare snuiters, toch zijn de meeste kunstenaars opgegroeid in hele gewone gezinnen waarbij hun nieuwsgierigheid hen naar nieuwe plekken en andere gedachten bracht. Op zoek naar het bijzondere, ontregelende en ongrijpbare kwamen zij bij muziek en kunst terecht. De kunstenaar is geen vreemd personage die buiten de wereld staat, of met de rug naar het publiek. De kunstenaar is opgegroeid in de samenleving, woont en werkt er. En hij is bij uitstek nieuwsgierig, naar onbekende zaken, naar onbekende mogelijkheden.

Zoals Iris van Herpen (modeontwerpster, nu te zien in CM) zegt: 'In de toekomst hoop ik op een plek te zijn die ik me nu nog niet kan voorstellen.' Kunst zou je een verborgen behoefte kunnen noemen. Als kind had ik ook dat niet te benoemen verlangen naar iets, iets dat ik niet kende, een ander leven wat ik echter maar niet scherp voor ogen kreeg. In mijn gezin bestond de cultuur uit de muziek van James Last (en inderdaad is Andre Rieu nu favoriet bij mijn vader).

In een Nederland waar alles gericht wordt op zekerheden, veiligheid en het bekende, en waar het onbekende als gevaarlijk wordt bestempeld, lijkt geen ruimte meer voor de nieuwsgierige mens die de kunstenaar is, die vragen stelt die politici liever niet horen, zoals Coutzee in zijn boek Disgracement je meevoert in een hoofdpersoon die je makkelijk als fout zou kunnen wegzetten. Maar in deze maatschappij dreigt het woord empathie te verbleken. De essentie van de kunst is om pasklare antwoorden te ontwijken, om geen ja of nee te propageren, om grijswaarden in kaart te brengen. Maar een angstig land kan dat niet verdragen. In de angst voor het onbekende wordt de rol van de kunstenaar vernauwd en uitgehold. Maar omdat kunst individualiteit is, zal de kunstenaar op zijn eigen manier een weg vinden, zoals Frank Mandersloot in zijn eentje op de ME afliep, als een performance, onbevreesd. Waarom staan jullie daar met zo’n intimiderende kracht?

De kunstenaars als vreemdeling in de Nederlandse maatschappij. Els Swaab noemde haar grootste zorg dat 1,6 miljoen landgenoten collectief worden weggezet als fundamentalisten en criminelen. Dat is ook mijn grootste zorg: de mentaliteitsverandering die mensen tegen elkaar opzet, waar geen plek is voor empathie, en die mogelijk maakt dat de kunsten zo worden afgebroken, dat is de grootste zorg. Samenwerken met ieder die geraakt wordt door deze nieuwe politiek is noodzakelijk.