Henri Rousseau, De Droom, 1910

De grenzen van de kunst worden altijd en continue bevraagd en op de proef gesteld. De laatste jaren is er een enorme groei in belangstelling voor de amateur te ontdekken in de kunst. Maar ook in het verleden bestond er grote interesse in de amateur en de manier waarop een ongeschoolde kunstenaar de ‘regels’ kan tarten. Sommige van deze zondagsschilders versieren tegenwoordig de muren van de grootste musea ter wereld. Een van de meest bekende amateurs die zijn hobby tot ongekende hoogte heeft weten te brengen (in 2009 verkocht veilinghuis Christies een van zijn schilderijen voor bijna 3 miljoen dollar) is de Fransman Henri Rousseau. 

Henri Rousseau, Tiger in a Tropical Storm (Surprised!), 1891

Oorspronkelijk is Rousseau tolbeambte, een functie die hem de rest van zijn leven de bijnaam ‘Le Douanier’ bezorgt. Zijn ouders zijn arm, en hoewel hij al in zijn vroege jeugd over een tekentalent beschikt gaat hij in plaats van naar de kunstacademie het leger in. Pas veel later in zijn leven, als hij in Parijs woont, begint hij met schilderen. Vanaf 1886 exposeert Rousseau regelmatig in de Salon des Indépendants, een tentoonstelling zonder jury en programma. Iedereen kan voor 15 frank meedoen in deze salontentoonstelling, dus ook de kunstenaars zonder grote portemonnee en academische scholing. Ondanks dat Roussaeu’s werk niet bij de prominente kunstenaars hangt en er vaak gelachen wordt om zijn kinderlijke stijl, ontvangt hij tijdens de tentoonstelling in 1891 toch veel lof voor Tiger in a Tropical Storm (Surprised!), een schilderij in de stijl en thematiek waar hij zo beroemd om is geworden.

Henri Rousseau, De Slangenbezweerster, 1907

Langzaamaan krijgt Rousseau meer waardering in de kunstenaarskringen: zo is kunstenaar Odilon Redon een van Rousseau’s eerste bewonderaars. Redon heeft veel waardering voor de spontaniteit van Rousseau. Het gevoel spreekt hem meer aan dan het geschoolde kunnen wat hij vaak om zich heen ziet. En ook Picasso valt voor de charmes van het werk van Rousseau. Als hij voor 5 Frank een schilderij om overheen te schilderen in een tweedehands winkel koopt (een gebruikelijke, want goedkope, schilderondergrond in die tijd), kan hij het niet over zijn hart verkrijgen de bestaande voorstelling te vernietigen. Hij is zodanig onder de indruk van Rousseau dat hij zelfs in 1908 een diner organiseert ter ere van de schilder. Picasso zag in Rousseau de ideale naïeve kunstenaar. Hij schildert gewoon, zonder dat theorie of regels hem in de weg staan. Een van die regels, vanuit het impressionisme, is de taboe op het gebruik van zwart. Rousseau heeft hier geen boodschap aan, en juist door het gebruik van zwart komt er ontzettend veel pit in zijn werk. Later gebruiken kunstenaars, waaronder bijvoorbeeld Max Beckman, geïnspireerd door Rousseau wel gewoon zwart in hun schilderijen. Technische problemen lost hij op door figuren magische eigenschappen te geven, ze lijken vaak te zweven in een droomachtig landschap. Omdat hij nooit heeft geleerd hoe je een realistisch perspectief in een schilderij brengt, maakt hij de voorstellingen expres platter: de toch al platte bladeren in zijn jungles worden steeds herhaald. Omdat je als toeschouwer niet verder kunt kijken dan de eerste bomenrij, krijgen de schilderijen een zeer mysterieuze lading. Want wat gebeurt er diep in het oerwoud? Wat is er voorbij de bladeren?

Henri Rousseau, Een Carnavalsavond, 1886

Hoewel dit eerst als een van de vele gebreken van Rousseau werd beschouwd, zal hij hier later beroemd om worden. Hij weet kortom voor zijn gebreken verfrissende oplossingen te vinden en hiervan zijn kwaliteit te maken. Na zijn dood in 1910, krijgt Rousseau steeds meer waardering voor het werk dat tijdens zijn leven toch vaker als naïef werd omschreven dan dat het om zijn unieke kwaliteiten werd gewaardeerd. Vooral de surrealisten waarderen de magische, droomachtige taferelen zeer en laten zich er volop door inspireren. En nog steeds is Henri Rousseau het voorbeeld voor kunstenaars die ondanks de kritiek die zij te verdragen hebben, gewoon lekker door blijven schilderen.