Gesprek met Ann Demeester over de expositie Iedereen kan alles!? Genie zonder talent.

Hanne Hagenaars: Waarom deze tentoonstelling?

Ann Demeester: Het heeft met twee dingen te maken: aan de ene kant met twee kunstwerken waar ik al lange tijd door gefascineerd ben, namelijk een film van Ane Hjort Guttu (how to become a non artist), het andere een project van Robert Filliou het project La Republique Geniale.  Dit was een manifestatie in het Stedelijk, ik ken het alleen van de documentatie waarbij het gaat om begrippen als creativiteit en kunst, genie en talent. Het zijn twee kunstwerken waarvan ik al langere tijd het idee had om ze als uitgangspunt voor een tentoonstelling te nemen omdat ze alle twee vragen stellen, onmogelijke vragen stellen, over wat talent is, wat is een genie?, wanneer is iets kunst of wanneer juist niet. Dat zijn vragen waar we dagelijks mee geconfronteerd worden en waar we eigenlijk een helder antwoord op zouden moeten hebben maar het antwoord is zo oneindig complex dat je dat niet kunt samenvatten in een soort slogan of een statement. Je moet een heel verhaal vertellen.. dat was de lange termijn aanleiding voor deze tentoonstelling.

Waarom we het nu doen, de meer korte termijn aanleiding, heeft te maken met het veranderende klimaat in Nederland en de aandacht voor de amateur. Zoals dat ook blijkt uit het feit dat er ook een thema nummer van mister Motley ligt, en de ZomerExpo (een tentoonstelling in het Haags Gemeentemuseum waarin amateur en professionele werken naast elkaar hangen en anoniem zijn gekozen). Er wordt nu op een heel andere manier gekeken naar de relatie tussen de expert en de leek waarbij naar mijn idee de balans te veel doorslaat naar de leek. Veel Nederlanders lijken een soort wantrouwen te hebben naar deskundigheid, naar expertise, zeker als het kunst betreft. Onze staatssecretaris bevestigt dat ook nog eens in veel van zijn uitspraken, eigenlijk zegt hij dat je kunt twijfelen aan deskundigheid binnen de kunst, want iedereen kan kunst bekijken en oordelen. En dat veranderende klimaat is de reden om de expositie nu te doen. Nu is er een urgentie, het is blijkbaar in the air dat mensen daar mee bezig zijn.


Hanne: Denk je dat het issue van de amateur en de twijfel aan de deskundigheid een door de politiek aangestuurde verwarring is?

Ann: Nee, dat denk ik niet. Ik denk dat het een algemeen maatschappelijke tendens is. Het probleem als curator is dat je geen socioloog bent en toch reageer je op maatschappelijke situaties, en die kun je niet altijd analyseren, niet altijd in een juist perspectief plaatsen. Eigenlijk ben je een soort geoptimaliseerde kijker die samen met de kunstenaars reageert op maatschappelijke ontwikkelingen. Ik denk dat de maatschappelijke ontwikkeling te maken heeft met web 2.0 en te vinden is in de kritiek die zwartgallige internet critici als Andrew Keen en Damina Thompson daarop geven. Zij zeggen dat web.20 in zijn huidige vorm de nadruk legt op participatie en ‘user generated content’ en dat is allemaal goed en democratisch, dat betekent dat mensen zich betrokken voelen en meer kunnen inbrengen. Maar het heeft ook een schaduwzijde namelijk dat echte kennis, de kennis van experts, wetenschappelijke kennis, feitelijke kennis, verward wordt met de oppervlakkige kennis van het internet. Mensen denken dat Wikipedia kennis hetzelfde is als die van een echte encyclopedie, dat een opinie op een blog hetzelfde is als een opinie in een krant. Er is een totaal grijze zone ontstaan. En de overheid bevestigt die gedachte: expertise, zeker als die door de overheid wordt ondersteund is verdacht. Onnodig of imaginair. Ik denk niet dat een tentoonstelling daarop kan reageren met een soort antwoord of een stelling, de aard van kunst en tentoonstellingen is dat ze meer een soort voorstel doen en dat voorstel kun je altijd weer betwisten, onderuit halen.


Hanne: Als curator maak je een expositie vanuit een bepaalde visie, wat is jouw idee over de verhouding tussen amateur en professional?

Anne: Ik denk dat een belangrijke leidraad bij deze tentoonstelling is dat iedereen kan kijken naar de kunst maar niet iedereen kan maken, dat is gewoon een fundamenteel onderscheid. En ten tweede, dat je een hedendaags kunstwerk niet kunt beoordelen zonder context, je kunt het niet zomaar losrukken uit z’n oorspronkelijke omgeving alsof het een soort neutraal iets is. De omstandigheden waarin het gemaakt is en getoond wordt die zijn ook bepalend voor de waarde en betekenis van dat werk. Dat is een belangrijk onderscheid met de ZomerExpo waarin er van uit wordt gegaan dat een kunstwerk een soort object is, een ding op zich dat je helemaal los van de context kunt zien, daar geloof ik niet in.

Hanne: Waarom niet?

Ann: Omdat een kunstwerk vele betekenissen heeft en dat het om meer gaat dan alleen de aanblik, juist om de inhoud van het werk.


Hanne: Hoe kijk je dan naar de ZomerExpo?

Ann: Ik heb het nog niet gezien en ik denk dat het belangrijk is dat je niet alleen oordeelt op de principes waarop het wordt georganiseerd maar ook op het resultaat. Maar ik heb een heel dubbele houding. De traditie van de Royal Academy is interessant, zoals in Zwitserland en Oostenrijk de Weihnachtsexpo, waar iedereen mag insturen. Wat ik moeilijk vind dat er moet worden ingestuurd volgens bepaalde klassiek genres. Veel kunst kun je niet in die genres proppen, veel kunst is ook geen object. In die zin is het een open call maar ergens ook weer niet. Als je een conceptueel kunstenaar bent kun je er lastig aan deel nemen. Een performance is niet te relateren aan een genre als het stilleven of het landschap. Dus ik denk dat de premisse, dit is voor iedereen, een beetje vals is: het is voor de mensen die zich verhouden tot de klassieke genres in de kunst.

Ik vind het een interessante oefening dat je mensen laat kijken naar een werk buiten de context om maar ik denk ook dat dat niet kan. Dan kun je het werk alleen maar beoordelen als een ding en niet als een kunstwerk, het gaat alleen om zijn visuele kracht. Naar kunst kijken gaat niet alleen om het visuele of om het esthetische, het gaat ook over de inhoud. Over de omgeving. Waarom is dit gemaakt hoe verhoudt het zich tot een oeuvre. Je kunt wel genieten van een kunstwerk op zich maar de waarde ervan zit in het proces.

Maar de ZomerExpo kaart wel iets aan, de hedendaagse kunst zit in een bepaald systeem, voor veel mensen voelt het gesloten aan, als een soort vrijmetselaarsclub waar je buiten staat, het voelt aan als een soort gesloten systeem en de ZomerExpo maakt het open, 'ik kan ook iets inbrengen, ik hoef niet de geheime codes te leren van het genootschap ik kan iets inbrengen en daar zal naar gekeken worden'. Ik denk dat het qua gebaar heel erg belangrijk is. Maar ook dat de context een belangrijk gegeven is dat je niet kunt wegsnijden in het selecteren van werk, in het beoordelen van werk.

Hanne: maar kun je dat aanscherpen, hoe werkt het dan in de dagelijkse praktijk, wat moet ik me precies voorstellen bij de context?

Ann: je kunt zeggen dat een werk een mooi werk is maar dat is niet een kritisch oordeel over wat dat werk betekent. Dat is meer zoals je op Facebook kunt zeggen 'I like this', prima, maar het is wel een oppervlakkige manier om met kunst om te gaan.


Hanne: tijdens de prijsuitreiking aan academieverlaters waarschuwde Arno van Roosmalen de kunstenaars: jullie moeten nu extra je professionaliteit laten zien. is dat zo, vormt de aandacht voor amateurs een bedreiging voor de professionals?

Ann: die traditie van de open inschrijving bestaat al heel lang in Londen en daar heeft het niet geleid tot een dedain naar de professionele kunstenaar en is men niet gaan neerkijken op de kunstenaar, in de zin van 'iedereen kan het'. Het is wel zo dat de ZomerExpo op een bepaald punt van het politieke klimaat in Nederland komt. Het idee van de ZomerExpo kan misbruikt worden, maar dat kan altijd en met alles gebeuren. In deze expo in De Appel zijn ook schilderijen te zien maar ook conceptuele kunst en kunst over kunst. Die reflectie is van belang.

Ik denk wel dat er vanuit de samenleving (waarbij ik dan altijd denk, leven wij als kunstenaars en kunstbemiddelaars dan op Mars? Leven wij dan niet in de samenleving, welke samenleving?) misschien wel een andere beweging op gang kan komen.. (waarover later meer)


Lees ook deel 2 van dit interview