Vlnr: Oxana Timofeeva, Merijn Oudenampsen en Michael Blok

Normaal gesproken zou ik niet zo snel zes uur lang in een auto gaan zitten om een lezing te kunnen bijwonen. Maar in dit geval maak ik een uitzondering, niet alleen omdat de keynote speaker van The empowerment of the Right/the dissolution of the Left, Slavoj Žižek is maar omdat de urgentie van het onderwerp groter is dan ooit en ik erg de behoefte heb aan antwoorden op vragen met betrekking tot de nieuwe politieke situatie en culturele klimaat in Nederland. Reden dus om met een aantal vrienden in de auto te stappen en de lange rit naar de Jan van Eyck Academie in Maastricht te maken. 

De toon van de uiteindelijk vijf en een half uur durende lezing werd meteen gezet in de inleiding van Haseeb Ahmed, researcher aan de Jan van Eyck Academie, die in het kort een beeld schetst van de huidige politieke situatie en daarbij vooral kritisch is over de positie van Links en haar onvermogen het tij te keren tegen de maatregelen van Rechts. De situatie in Nederland lijkt illustratief voor die van de rest van de wereld waarbij de oude verdeling van Rechts en Links niet langer volstaat en toe is aan een herdefiniëring.

De eerste spreker, Oxana Timofeeva ook researcher aan de Jan van Eyck en redacteur bij Chto Delat, gaat in haar lezing Racism with a human face verder in op deze ‘verwarring van Links’. Zo vertelt ze hoe de ‘burka-discussie’ feminisme in tweeën heeft gesplitst: de notie van seksuele vrijheid van Links wordt door Rechts ingezet in de discussie tegen immigranten. Vervolgens zet ze een theorie uiteen die de staat van iemands burgerschap gelijkstelt met iemands menselijkheid en hoe in de huidige politiek iemand zonder burgerschap in principe gelijk staat aan een dier (en ook zo behandeld wordt). Humanisme, zo stelt Timofeeva, is gebaseerd op een proces van insluiting en uitsluiting, vergelijkbaar met de definitie van een burger uit de Griekse oudheid: een man die geen slaaf is. Op die manier komt ze tot de conclusie dat humanisme een instrument van onderdrukking is. Niet omdat het onmenselijk is, maar juist omdat het menselijk is. Volgens Timofeeva ligt het probleem dus in onze menselijkheid (en wat wij daar onder verstaan). De angst die er bestaat voor immigranten (en die gevoed wordt door Rechts) ligt in het feit dat ze in onze ogen ‘niet menselijk genoeg’ zijn.

Merijn Oudenampsen, socioloog en politicoloog, vraagt zich af hoe Rechts in de jaren negentig, toen er nog helemaal geen sprake was van een crisis, kon groeien en waar en wanneer de huidige situatie is ontstaan. Zijn antwoord ligt in wat hij de verschuiving van consensus- naar conflictmodel noemt. Een soort paradigmaverschuiving van het politieke landschap waar wij volgens Oudenampsen op dit moment middenin zitten. Het hele politieke landschap is zich momenteel aan het transformeren waarbij nieuwe parameters voor de toekomst moeten worden bepaald. Het huidige conflictmodel werd ingeluid met de dood van Pim Fortuyn en ‘vanaf dat punt begint Nieuw Rechts aan […] de ontmaskering van de multiculturele ideologie van het linkse establishment.’ Wat ik persoonlijk lastig vind aan het denken in golfbewegingen die zich almaar blijven herhalen, is dat het een soort machteloosheid suggereert. Het lijkt erop dat we met z’n allen in een achtbaan zijn beland waar we pas weer uit kunnen als hij stilstaat. Dit is volgens Oudenampsen ook precies de reden waarom de kritiek en het protest van Links geen enkel effect heeft: deze werkt namelijk nog via het oude consensusmodel. Toch ziet Oudenampsen ook positieve mogelijkheden in het conflictmodel: omdat de nieuwe parameters nog niet vastliggen kan de achtbaan in principe nog alle kanten op.

Michael Blok van het Platform Stop Racisme en Uitsluiting is als derde spreker het meest kritisch over Links. Hij vindt de huidige politieke situatie zeer zorgelijk en stelt dat de kabinetsvoorstellen zelfs ongrondwettig zijn. Racisme is in zijn mening zo goed als legaal geworden en wordt zelfs door politici uitgedragen. Blok gebruikt zeer sterke woorden die soms shockeren, maar ook geheel passen binnen de toon van de andere lezingen waarvan een van de conclusies uiteindelijk is dat Links agressiever moet zijn in de strijd tegen de huidige hervormingen van het politieke landschap.

Slavoj Žižek (foto: Eugen Georg)

Na een korte pauze komt Slavoj Žižek aan het woord. Žižek, het denkbeest uit Slovenië, de Elvis van de cultuurtheorie, de rock-‘n-rollfilosoof, schudt iedereen meteen wakker met zijn aanstekelijke enthousiasme en humoristische anekdotes en observaties. Hij schiet van het belang van de Amerikaanse discussie over een nationale gezondheidszorg, naar de onconstitutionele uitlevering van Julian Assange, om uiteindelijk te komen bij een vreemde wet in Texas die het mensen verbiedt meer dan zes seksspeeltjes te bezitten. Hoe amusant en treffend zijn individuele observaties ook zijn, het is vrij lastig om er één logisch verhaal van te maken.

Duidelijk is in ieder geval zijn kritiek op het kapitalistische systeem en zijn zorgen met betrekking tot het huidige politieke klimaat. Hij stelt dat de serieuze hoge cultuur met uitsterven wordt bedreigd en dat wij (waar hij waarschijnlijk de linkse intelligentsia mee bedoelt) de laatste overlevenden zijn van de hoge cultuur. Tegenwoordig ligt volgens hem steeds meer de nadruk op het produceren van experts die problemen moeten oplossen die geformuleerd worden door de regerende elite. Maar dit is geen theorie volgens Žižek, we moeten geen problemen oplossen, we moeten de juiste vragen stellen. Aan de hand van een citaat uit Shakespeares A Midsummer Night’s Dream over de gek, de geliefde en de dichter, komt Žižek bij de bewering dat er meer politieke verbeelding nodig is. Onze politieke verbeelding is volgens hem veel te terughoudend: we kunnen ons het einde van de wereld gemakkelijk voorstellen zoals we dat doen in verschillende rampenfilms als Impact, maar een verandering in het kapitalistische systeem lijkt haast ondenkbaar. Het is niet genoeg om, net als bij het communisme vaak gebeurt, te stellen dat het niet de ideologie is die fout is, maar de uitvoering van die ideologie. Alle effecten van het kapitalisme moeten geaccepteerd worden als deel van het geheel. Als voorbeeld noemt hij Congo, een land dat gezien wordt als plek waar alles fout gaat, de politiek corrupt is en dergelijke, maar een land dat door zijn grondstoffen ook een belangrijk onderdeel vormt van het wereldwijde kapitalistische systeem. Ideologie is daarom volgens Žižek een leugen, niet op basis van wat het zegt, maar door wat het impliceert door het niet te zeggen en dit is waarom mensen nu zo teleurgesteld zijn in het systeem.

Volgens Žižek is een radicalisering van Links nodig waarbij het onvermijdelijk is dat de heilige koeien van het verleden opgeofferd worden. De wereldwijde demonstraties zoals die van Occupy zijn volgens Žižek het antwoord op een vraag die niemand weet. En het is aan ons om als een dokter die een ziekte bij symptomen zoekt, de vraag bij het antwoord te vinden. Hiervoor is een herdefiniëring van het probleem en van de democratie noodzakelijk. Gek genoeg is het antwoord op de vraag die ik vooraf aan de lezingen had dus: wat is de juiste vraag?

Noot van de redactie: deze tekst is noodzakelijkerwijs een vereenvoudiging van de lezingen die plaatsvonden in de Jan van Eyck Academie. Bekijk de lezingen in zijn geheel via: www.ustream.tv/channel/jan-van-eyck-academie