Henrique van Putten, Gaffelhert, 2011

In de middeleeuwen heerste er een zekere angst voor bepaalde dieren. Zo stond het aan stukken gescheurd worden door een wild dier bijvoorbeeld gelijk aan een dood zonder mogelijkheid tot verlossing of, beter gezegd, voor eeuwig branden in de hel. In de klassieke oudheid werden mens en dier nog als gelijken beschouwd, maar deze heidense gedachte werd al snel verworpen door het christelijke geloof. Dieren werden over het algemeen als zielloos en redeloos beschouwd, zij waren niet in het bezit van een eigen wil zoals de mens.  Toch duiken dieren overal in het christendom en de middeleeuwse kunst op: verstopt in de randillustraties van boeken, aan de onderkant van koorstoelen, in kerkportalen, op vloeren en ga zo maar door. Wat ze hier te zoeken hebben is lang niet altijd even duidelijk. Zo lijken veel dieren symbool te staan voor menselijke eigenschappen, eigenschappen die we elkaar vandaag de dag nog steeds toekennen, zoals een ‘vies varken’ of een ‘geil konijn’.

Het christendom voegde een didactische, theologische en moralistische betekenis toe aan afbeeldingen van dieren in de kunst. Een hoop dieren kregen hierdoor een eigen specifieke, symbolische betekenis, zoals de pelikaan die staat voor het zinnebeeld van Christus en de wolf die staat voor ketterij en de duivel. Veel dierenverhalen werden gekopieerd uit de 'heidense oudheid', opgeleukt met theologische verzinselen om de mens te behoeden voor de duivel en dichter bij de Heer te brengen. De drijfveer achter de verbeelding was vaak het leren van een les met betrekking tot christelijke deugden en ondeugden. Zo lieten bijvoorbeeld beeldhouwwerken, portalen en kapitelen zich lezen als een soort stripverhalen, omdat in de middeleeuwen het gewone volk namelijk amper kon lezen noch schrijven. In de onderstaande afbeelding zijn draken, een leeuw die een prooidier aanvalt, een meermin en een centaur te zien, allen wezens die het kwade aanduiden. Het figuurtje in het midden is de heilige Michael, in zijn strijd met de draak. De strip vertelt het volgende: behoud u voor het kwade en laat u daarbij bijstaan door de verdedigers van het geloof. Het christendom trachtte de mens met behulp van deze beeldtaal naar ‘het goede pad’ te leiden.


Vandaag de dag zijn er nog steeds kunstenaars die zich bezighouden met de symboliek van dieren. De kans dat de kunstenaar door een verwijzing naar dieren ons dichter bij God moeten brengen is een stuk kleiner dan in de middeleeuwen. Zoals in de middeleeuwen de betekenis van een dier niet altijd duidelijk was, is dat het ook niet in de hedendaagse kunst, waar de betekenissen nog verder uiteenlopen. Een aantal kunstenaars vertelde mij iets over de dieren in hun kunst en de betekenis daarvan. Hier volgen een aantal voorbeelden van de enorme diversiteit aan verschillende dierensymbolen in de hedendaagse kunst.

Henrique van Putten heeft voor het werk Gaffelhert gebruik gemaakt van een oud christelijk verhaal. Ze heeft zich laten inspireren door de vroegchristelijke symboliek waarbij het hert als vijand van de slang wordt beschouwd. Met zijn hoeven vertrapt hij de slang (duivel), wat verwijst naar de overwinning van het goede op het kwade.

Afke Golsteijn

De slapende haas in een kunstwerk van Afke Golsteijn verwijst naar de fabel van de haas en de schildpad en is tegelijkertijd een zelfportret. Het verhaal was welbekend in de middeleeuwen en de moraal van het verhaal is dat hardlopers doodlopers zijn en dat langzaam maar zeker werk tot goede resultaten leidt.

Pim Palsgraaf gebruikt het dier als metafoor voor de natuurlijke wereld die wordt verdrukt en belast door de urbane wereld. De stedelijke structuren en dieren lijken in wankel evenwicht met elkaar. Hij wil daarmee de frictiezone tussen cultuur en natuur blootleggen.

Pim Palsgraaf

Lenneke van der Goot verbeeldt vaak wolven in haar werk. Met het werk Moving Sound wil ze de beweging van het geluid van de zingende en huilende wolf weergeven. Zij beschouwt de wolf als een sluw, hyperintelligent en angstaanjagend dier. Hoe een wolf zich verhoudt tot de roedel staat in haar werk symbool voor het individu in de massa.

In de middeleeuwen heeft de uil tegenstrijdige eigenschappen, het is een onrein kwaadaardig dier dat zijn eigen nest met mest zou bevuilen en staat voor gekte. Daarnaast staat de uil echter ook voor wijsheid. Het schilderij van Inge Aanstoot gaat over de vertwijfeling, het maken van keuzes en het durven zetten van stappen. De uil staat in het schilderij voor de balans tussen de wijsheid en gekte die je volgens haar daarvoor nodig hebt.

Lenneke van der Goot, Moving Sound

Inge Aanstoot

Dit zijn slechts een paar voorbeelden van de enorme diversiteit aan dierensymbolen en betekenissen in de hedendaagse kunst. Middeleeuwse dierenverhalen en eigenschappen worden soms nog steeds als uitgangspunt of als symbool gebruikt voor het maken van kunst, maar het dier heeft zich meer naar de tijd van nu gevormd: het dier wordt gebruikt als zelfportret, metafoor en symboliseert de hedendaagse relatie tussen cultuur en natuur.

Kijk voor de rest van het onderzoek over diersymboliek in de middeleeuwen en in de hedendaagse kunst op: www.daniellefrenken.com