Michael Baers, A beyond that doesn’t get you anywhere (2011)

You are about to enter a labyrinth, or rather; a labyrinthine space, the disoriented space of someone who has lost his way…
... One finds oneself, but only as lost

Dit is de eerste en de laatste zin op de grote getekende poster van kunstenaar Michael Baers, in opdracht van de 6e Momentum Biënnale in Noorwegen. Imagine Being Here Now is de titel van deze tweejaarlijkse tentoonstelling die sinds 1998 net buiten Oslo wordt gehouden in het nogal provinciale stadje Moss. 

Michael Baers, A beyond that doesn’t get you anywhere (2011)

Momentum 6 heeft drie locaties: Momentum Kunsthall, Gallerie F15 en Solberg Toren, aangevuld met een serie Episodes (2011), die in september in de verschillende Scandinavische hoofdsteden worden uitgevoerd door kunstenaars Magnus Logi Kristiansson en Roi Vaara. Kortgezegd nodigt het concept van de biënnale, gepresenteerd door een volledig Scandinavisch curatorenteam de toeschouwer uit om verder na te denken over hoe de ‘real place’ (feitelijke plaats en locatie) en ‘time’ (hier en nu) verbonden zijn aan een imaginaire en daarmee persoonlijke vorm hiervan. Het uit deze diep filosofische startpunten ontwikkelde tentoonstellingsontwerp is een samenwerking van kunstenaar Øystein Aasan en curator Marianne Zamecznik. Het is een doolhofachtige structuur bestaande uit hoge witte muren die in een rigide opstelling staan om een gevoel van desoriëntatie op te wekken. Het is de vraag hoe de kunstwerken, die allen een persoonlijk here, now en imagined place verwoorden daadwerkelijk een gedachtegang bij de toeschouwer kunnen activeren in deze arbeidsintensieve grote structuur. Er was geen ruimte om rond te dwalen, geen gechoreografeerde pauzes, er waren alleen lege, kale momenten die benadrukten dat het om een ingreep in een bestaande ruimte ging. En die bestaande ruimte was uiteindelijk te klein om daadwerkelijk een desoriënterende doolhof te creëren. Helaas leek het meer op de hokjes op een kunstbeurs dan op de beoogde ateliersituatie waar volgens de curatoren de één op één ervaring met het werk voorop staat.

Momentum Kunsthall

Maaike Gouwenberg (M): Karolin, kun je mij vertellen waar je nu bent?

Karolin Tampere (K): Ik probeer mezelf in een ander nu te projecteren, waar ik heen wil is een potentiële toekomst. Laten we ons verplaatsten naar 2061, het moment dat de vier capsules die door Raqs Media Collective, Jason Dodge, Leif Elggren, Ellie Ga en Rasalind Nashashibi in 2011 zijn begraven, worden opgedelft in Moss.

M: Raqs Media Collective neemt het idee van ‘in het moment zijn’ heel letterlijk – in het hier en nu, het nu in de toekomst, het nu in het verleden – en verbindt deze efemere gedachtegang aan een capsule die gevuld is met kunstwerken die voor ons onbekend zijn op dit moment. In de biënnale gaan zij vrij ver door dit idee in drie stukken te delen – een tekst in The Reader (de bijgaande reader die in Venetië is gepresenteerd), het ingraven van de capsule in de aarde, en de opgraving daarvan – die op zichzelf ook weer ingaan op het heden, verleden en toekomst, en daarbij verbonden worden aan het toekomstige heden, toekomstige verleden en de verre toekomst. Slim werk waarvan ik benieuwd ben of het een einde heeft op het moment dat de capsule wordt geopend.

Naeem Mohaiemen, The Young Man Was…: Part 1, United Red Army (2011)

K: Laat ik je ergens anders mee naartoe nemen, naar de luchthaven in Dhaka, Bangladesh. Het is 1977:

'In the mind's eye, I'm still eight years old, waiting for regular programming to resume. Zoo Gang, with changeling heroes and nazi villains. That's why I'm still sitting in front of the television set.'

Met deze zinnen nodigt Naeem Mohaiemen, als de verteller in zijn eigen film The Young Man Was…: Part 1, United Red Army (2011) de toeschouwer uit om de wereld van de kunstenaar binnen te gaan, of is het een fictieve lijn die door dit historische document heen snijdt? Het werk vertelt over de vliegtuigkaping op 28 september 1977, van Japan Airlines vlucht 472, door het Japanse Rode Leger. De kapers eisen dat de crew in Dhaka landt, tevens plaats van handeling in de film. De hoofdpersonen zijn de kaper ‘Dankeshu’ (die gebruik maakt van een formele en snelle manier van communiceren), de onderhandelaar, A.G. Mahmud in de toren (die probeert een deal te maken tussen de Japanse overheid en de kapers), en als laatste de verteller die mij als kijker naar verschillende tijdzones en situaties leidt. Het werk is gebaseerd op de historische geluidsopnames in de toren.

Naeem Mohaiemen, The Young Man Was…: Part 1, United Red Army (2011)

M: De toeschouwer wordt de film ingezogen door deel te worden van de precaire situatie waar de kaper en de onderhandelaar in zitten. Beide moeten subtiele communicatiemethodes gebruiken en hun gut feeling inzetten om te krijgen wat ze willen. Mohaiemen versterkt dit door de dialogen naar voren te brengen; door de teksten in het beeld uit te schrijven wordt niet alleen een dubbele betekenislaag gecreëerd maar ontstaat ook een script. De rode zinnen die gelinkt zijn aan ‘Danke’ worden afgewisseld door de groene zinnen van meneer Mahmud. Als de film in een black box wordt vertoond gloeien de zinnen in de ruimte en op hetzelfde moment resoneert het nabeeld in de ogen van de toeschouwer.

K: Een ander ding dat mij interesseerde aan dit werk was de manier waarop Mohaiemen aan andere situaties refereert en de manier waarop hij gevonden materiaal, geluid en black-outs inzet binnen het ritme van de feitelijke onderhandelingen. Zo nu en dan neemt hij je mee terug naar zijn woonkamer, waar hij als 8-jarig jongetje het spektakel volgt in afwachting op zijn favoriete tv programma. Maar ook als de verteller die met kalme lage stem uitleg geeft over het Japanse Rode Leger, dat als een van de heftigste terroristengroeperingen ter wereld werd gezien. Wanneer hij over de Rote Armee Fraction uit Duitsland spreekt, word je teruggeleid naar ‘Danke’ de kaper.

M: De relatie tussen Danke en Mahmud is er een van macht en vertrouwen. Tijdens de zeventig minuten van de film, is de toeschouwer gevangen in een dialoog die start vanuit een beleefde introductie maar ontwikkeld in een gespannen verhouding die uit de hand loopt aan het einde van de film. Het is boeiend om de retorische strategieën te volgen en de formele procedures uit elkaar te zien breken door de ontstane wrange emotionele relatie. De hachelijke toestand waarin beide mannen willen winnen maar niet anders kunnen dan de stem aan de andere kant van de lijn te vertrouwen zonder dat het duidelijk is of deze de waarheid spreekt, verheft de hele situatie tot een universeel gegeven. Het verwijst naar alle momenten waarin men moet onderhandelen, zowel op een persoonlijk als politiek niveau.

K: Alle lagen komen bij elkaar in een persoonlijk document die de horror van de gebeurtenis weet te vangen op schitterend poëtische, meeslepende en actuele wijze. Het is pas het topje van de ijsberg wat we hier hebben besproken.

Michael Baers, Minotaur

M: Een werk dat direct inging op het tentoonstellingsontwerp en de biënnale als geheel, was de poster A beyond that doesn’t get you anywhere (2011) van Michael Baers. Het werd tweemaal naast elkaar op de muur gelijmd en op de grond lag een stapel posters om mee te nemen. De ‘strip’ is een aaneenschakeling van gedachten die gebaseerd zijn op de doolhofachtige structuur. Getekend in zwart wit, met Michael Baers als de gids in het verhaal. Het idee van het labyrint brengt je van de oeroude mythe over de Minotaur op Creta naar de opvatting over taal van George Bataille, dit alles verbonden door de draad van Ariadne. Met name de manier van tekenen en de scherpe keuzes van beelden is ongelofelijk sterk. De beeldkaders lijken losse stukjes, met tape op de achtergrond geplakt. Een paar van de losse elementen uit de strip vond kwamen terug in de andere ruimtes.

Michael Baers, Minotaur

K: Jazeker, niet alleen de teksten zijn bijzonder goed gekozen in relatie tot de machtsverhouding tussen het design en de toeschouwer – het besluit van de curatoren voor deze rigide structuur maakt het onmogelijk voor de toeschouwer om zich überhaupt voor te stellen ergens anders te zijn dan in die structuur – maar ook hoe de tekst frames zijn verbonden met de tekeningen en waar de zinnen worden afgeknipt om vervolgens in een ander beeld opgenomen te worden. Het hele idee van het labyrint versmelt daarmee met de tekening. Het werk toont eigenlijk dat we allemaal totaal verloren zijn in doolhofachtige samenstellingen die realiteit heet, waarin we ons vastklampen aan de taal als draad van Ariadne.

Andreas Siqueland, Winter Studio/ Spring Night

K: Wanneer we terugkeren naar het idee van het atelier, is het werk van Andreas Siqueland Winter Studio/ Spring Nights fascinerend. Het is een replica van de binnenruimte van de studio van Siqueland in Oslo die tijdens Momentum in een bosje naast Gallery F15 opgesteld staat. Geïnspireerd door de invloedrijke Noorse schilder Christian Krohg die zes kunstenaars in hun atelier begeleidde, waaronder Edvard Munch, kan dit werk als een prototype gezien worden voor de klassieke schildersstudio. Alhoewel klein van format, heeft de ruimte ramen die uitzicht bieden en dakramen voor het perfecte licht. Binnenin hingen de schilderijen die Siqueland ter plaatse en uit zijn herinnering heeft geschilderd; met snelle streken en veel groen geven zij de omgeving weer. Ook in Momentum Kunsthall hingen een aantal van de werken.

Andreas Siqueland, Winter Studio/ Spring Night

M: Het feit dat dit werk zowel naar een andere tijd verwijst maar op hetzelfde moment met het hier en nu van Moss te maken heeft, maakt het interessant. Het performatieve gebaar wordt versterkt door de wetenschap dat het werk eerder op andere plaatsten heeft gestaan en daar is geactiveerd. Afgelopen winter stond het atelier buiten het Henie Onstad Artcenter in Høvikodden, naast de fjord, met de ramen naar Kolsås gericht, een berg waar Monet in geïnteresseerd was tijdens zijn bezoek aan Noorwegen in 1895. Deze historische referentie doet me ook denken aan het performatieve werk postures, figures, episodes, sessions (2011) van Prinz Gholam tijdens de persopening. Helaas kunnen de bezoekers de live sculpturen niet meer zien in de installatie; de lijsten met de omschrijvingen van de poses zullen hopelijk de nieuwe beelden in het hoofd van de toeschouwer creëren. Gekleed in gewone kleren nemen zij uren achtereen steeds verschillende poses aan die zowel gebaseerd zijn op popcultuur als op kunstgeschiedkundige afbeeldingen, zoals Le Dejeuner sur l’Herbe van Manet.

Prinz Gholam, postures, figures, episodes, sessions (2011)

K: Laten we teruggaan naar het nu. Waar ben jij?

M: Fysiek ben ik in Rotterdam maar in mijn hoofd dwaal ik nog door de ruimtes in Moss en denk aan de grote keuze van interessante werken. Denk bijvoorbeeld aan de video Versions (2010) van Oliver Laric waarin hij een link legt tussen het maken van een sculptuur en de partituur en uitvoering van een muziekstuk. Interessant ook in relatie met Prinz Golam die dat idee keer op keer manifest maken. Of de twee prachtige zwart wit films van Bruce Conner, Report (1967) en Crossroads (1976), waarin hij probeert de geschiedenis vanuit een persoonlijke perspectief te schikken, jaren voordat Naeem Mohaiemen dat deed.

Oliver Laric, Versions (2010)

K: Het is intrigerend om te denken dat de curatoren voornamelijk in hun verbeelding bij elkaar kwamen. Terwijl zij steeds fysiek op andere locaties waren hadden ze alleen Skype als digitale bijeenkomst ruimte.

M: Het ontbreken in tentoonstellingen van contact met de fysieke ruimte en de tijd te nemen dit contact op te bouwen mis ik in het nu van 2011. Het uitblijven van de navoelbare aanwezigheid van de curator, waarmee ik doel op diens liefde voor kunst en de context van de locatie. Misschien een goed onderwerp voor een volgend gesprek? Dank je voor deze conversatie, ik zou graag nog veel langer doorpraten.

K: Insgelijks. Het was een plezier dit te doen.


Meer informatie over Momentum biënnale is te vinden op www.momentum.no