Louise Bourgeois, uit He disappeared into complete silence

De special van het nieuwste nummer van mister Motley, over autobiografie, gaat over verdwijnen. Paul Kempers beschrijft daarin de verdwijning als het negatief van de autobiografie. In 1947 maakte Louise Bourgeois, een autobiografisch kunstenaar bij uitstek, het boekje He disappeared into complete silence. De titel verwijst naar ‘het menselijke verlangen om zich tijdelijk af te keren van de alledaagse wereld die doorlopend interne beroering teweegbrengt.’ Voor Bourgeois is het moment dat zij het boekje maakt een belangrijke in haar leven. Het is het jaar waarin zij haar geboorteland Frankrijk achterlaat voor New York en ook het haar vertrouwde medium van de schilderkunst verruilt voor het maken van sculpturen. Verdwijnen betekent voor Bourgeois hier dus ook het verwelkomen van iets nieuws. Verandering die in het geval van Bourgeois gepaard gaat met hevige depressie, gevoelens van eenzaamheid, teleurstelling, onvermogen en miscommunicatie. 

Pamela Rosenkranz, As One, 2010

In De Hallen in Haarlem is tot en met 4 december 2011 de tentoonstelling He disappeared into complete silence: rereading a single artwork by Louise Bourgeois te zien. Zoals de titel aan geeft is het boekje van Bourgeois als uitgangspunt genomen en is er van daar uit een tentoonstelling van hedendaagse kunst samengesteld. De werken in de tentoonstelling verwijzen soms naar de inhoud van de tekst van Bourgeois, soms visueel naar haar etsen en soms beiden. De relaties tussen de werken moeten als ‘familiegelijkenissen’ opgevat worden: er is een onderlinge verwantschap zonder dat er een overkoepelend kenmerk bestaat. Hierdoor is de tentoonstelling erg open en dynamisch gebleven, en niet een illustratie van het boekje geworden.

Antonia Carrara, Secret Portrait, 2011

In de grote zaal op de benedenverdieping maakt het werk Secret Portrait van Antonia Carrara gelijk een diepe indruk. Vanuit het plafond komt een dik touw dat een spiegel half omhoog houdt boven een andere spiegel. Net als bij het werk van Bourgeois is het visueel prachtig, maar ook breekbaar en misschien zelfs gevaarlijk tegelijk. De spanning van de zware, breekbare spiegel is voelbaar en voelt een beetje ongemakkelijk.

Tacita Dean, The Russian Ending, 2001

Tacita Dean, Ship of Death, 2001 (uit de serie The Russian Ending)

Op de eerste verdieping bevindt zich onder andere de fotoserie The Russian Ending van Tacita Dean. Op uitvergrote ansichtkaarten van scheepswrakken en begrafenissen staan handgeschreven regieaanwijzingen genoteerd. De titel verwijst naar een oud gebruik in de filmindustrie waarbij een film voor de Amerikaanse markt een ‘happy ending’ kreeg, en dezelfde film bestemd voor de Russische markt eindigde in rampspoed. In heel haar oeuvre lijkt Dean een voorkeur te hebben voor een dergelijk Russisch einde, voor de verloren verhalen en vergeten geschiedenissen. En tegelijkertijd haalt ze de ansichtkaarten, de mensen en gebeurtenissen erop door haar werk weer terug van de vergetelheid.

James Lee Byars, The Golden Tower, 1974

Een andere kunstenaar uit de tentoonstelling die gefascineerd is door verdwijningen is James Lee Byars. Zijn werk The Golden Tower zou naar eigen zeggen de vervanging vormen van de kunstenaar bij diens ultieme verdwijning: zijn dood.

Machine Torture, 1975


Zoals ook Paul Kempers in de special schrijft, houden wij mensen wel van een beetje drama. Tegenspoed, depressie en de dood zijn rijke onderwerpen voor de kunstenaar en wakkeren de romanticus in de toeschouwer aan. De tentoonstelling He disappeared into complete silence doet dat ook een beetje bij mij. Onduidelijkheid en afwezigheid stimuleren de geest… mits zij zoals in het boekje van Bourgeois en in de tentoonstelling op een open en associatieve wijze zijn samengesteld zodat je er zelf oneindige verhalen bij kunt verzinnen.

Zarina Bhimji

Robert Barry

Carol Bove, Lascivious Folk Ballet, 2008

De tentoonstelling He disappeared into complete silence: rereading a single artwork by Louise Bourgeois is nog tot 4 december 2011 te zien in Museum De Hallen, Grote Markt 16, Haarlem.

Lees ook de special van Paul Kempers over verdwijnen in de nieuwe Motley (p. 82-93)