Hans van den Ban

Adiós Holanda, het klinkt als een vaarwel. Een vaarwel dat begrijpelijk is nu er bikkelhard wordt bezuinigd op de kunsten; en begrijpelijk omdat het woord ‘trots’ in toenemende mate wordt gebruikt met het doel om anderen buiten te sluiten. En wanneer je leest: ‘Adiós Holanda onderzoekt de invloed van populistische stromingen op de Europese samenlevingen’ bereid je dan maar voor op enkele kritische noten vanuit outer space. 


Adiós Holanda is de titel van de eerste van een reeks tentoonstellingen georganiseerd door Noordkaap, kunstenaarsinitiatief uit Dordrecht. De tentoonstellingen zullen reizen langs zeven steden. Adiós krijgt daarmee ook een milde betekenis, want is dan op te vatten als: Groeten uit… De eerste stad is München, en daarna reizen enkele kunstwerken door, naar Istanbul en andere steden waarbij steeds nieuwe kunstwerken worden toegevoegd door Nederlandse en lokale kunstenaars en waarbij de werken zich verhouden tot het huidige politieke klimaat in de betreffende stad. Want dat is de concrete insteek van Adiós Holanda: ’Kunstenaars wordt gevraagd te reageren op lokale fenomenen, volksgebruiken en actuele, maatschappelijke ontwikkelingen in de desbetreffende stad.'


Toch is het opletten geblazen. Want als populisme in een adem wordt genoemd met lokale fenomenen en volksgebruiken dan liggen clichés en simplificatie op de loer. Er zijn vormen van populisme waarin volkscultuur wordt verheerlijkt, of wordt gebruikt om je af te zetten tegen anderen. Maar met lokale fenomenen en volksgebruiken op zich is niets mis. Er is niets tegen lederhosen, braadworst en de stammtisch, zolang je er maar allemaal gebruik van mag maken en zolang iedereen mag aanzitten aan die stammtisch. Het is de mentaliteit van de gebruiker of beschouwer die maakt of de grenzen van uitsluiting en het onbetamelijke overschrijden. Noordkaap zelf legt niet uit wat het onder het begrip populisme verstaat. Dus hangt de overtuigingskracht van de expositie af van de inbedding ervan, van de kwaliteit van de werken en de keuze van de kunstenaars.


Geen van de exposanten in Adiós Holanda gaat in op de geschiedenis of op de clichés die het straatbeeld van München zo bepalen. In de expositie ligt het zwaartepunt op de maatschappelijke ontwikkelingen en actuele bespiegelingen. Zoals in het werk van de drie exposanten uit München dat speciaal voor deze expositie is gemaakt. Abner Preis transformeerde een braakliggend terrein naast de expositieruimte in een Super Hero trainingskamp, waar hij je traint om in je verbeelding een superheld te zijn; Tassilo Letzel neemt je per fiets mee naar plekken in München die exemplarisch zijn voor de manier waarop de stedelijke omgeving de afgelopen jaren is veranderd, en Fabian Hesse leest tijdens een marathonperformance voor uit het Burgerlijk Wetboek van Duitsland als contemplatie op het begrip vrijheid. Ook een werk dat voor de expositie gemaakt is de installatie van Hans van den Ban waarbij elf parasollen met lichtletters tezamen de woorden 'Hotel Europa' vormen, met een knipperende R. Hotel Europa is een hotel dat zijn ster verliest, is de gedachte, de Europese droom hapert en verliest haar glans.


Er zijn veel werken die niet speciaal voor deze expositie gemaakt zijn, maar die het desondanks in Adiós Holanda prima houden. De Stammtisch van Daan den Houter stond eerder op de Kunstvlaai in Amsterdam en heette toen picknicktafel, maar door de setting in de openbare ruimte in München en op de expo verandert de betekenis en verhoudt het werk zich prima. Filippo Minelli toont foto’s van een performance tijdens Art Istanbul in 2010 waarbij hij vlaggen kleurde met een mix van de vlagkleuren van landen waarmee Istanbul een langdurige relatie onderhoudt. Het zijn pastelkleurige vlaggen, niet agressief als een vlag doorgaans bedoeld is. Het is een sympathiek symbool en tegelijkertijd een commentaar op de illusie van autonomie en nationaliteit. Federico d’Orazio toont ondermeer een foto van zijn project Fighting solves everything waarbij hij op de vuist ging met wereldkampioen kickboxen, een project dat hij eerder deed in de expositie Superlatief in Noordkaap en waarbij hij zijn neus brak - maar wel de confrontatie aanging.


En de bedding die Noordkaap biedt? Steeds is er feedback vanuit de thuisbasis Dordrecht, want na iedere tentoonstelling zal een deel van de werken dat niet doorreizen naar een volgende locatie maar per container teruggaan naar Dordrecht waar jongeren gedurende zeven workshops zullen reageren op deze kunstwerken. Hun feedback wordt opgenomen in de volgende exposities. Bij iedere stad die Noordkaap aandoet, verschijnt een nummer van de Noordkaap Times, een krant met columns, previews, achtergrondartikelen, kunstenaarsbijdragen rondom populisme en de exposities. Voor de eerste Times schrijft Merijn Oudenampsen een tekst waarin hij de opkomst van het populisme probeert te verklaren. Daarnaast reist Extrapool, kunstenaarsinitiatief uit Nijmegen mee met de exposities en verzorgt ter plekke hoorspelen, en maakt behang met lokale kunstenaars

Nada van Dalen

Er zitten zwakke en sterke punten aan deze eerste expositie. Zwakte is de open vraagstelling, waardoor kunstenaars zich niet werkelijk te hoeven verhouden tot een thema als populisme. Kracht is dat het een ongoing expositie is waarbij de focus op de steden centraal staat. Naarmate meer steden worden bezocht zal de scherpte en diversiteit toenemen met als apotheose de laatste expositie in Rotterdam. Want München is rijk, extreem schoon, een stad die er in slaagt zich veilig te stellen door alles wat vreemd, vies en armetierig is buiten te sluiten. En let wel: het was in München dat Hitler zijn debuut maakte in een gezellige Hofbrau. Hoe is het gesteld in Istanbul, Keulen, Boedapest, Lissabon, Brussel en Rotterdam? Na de zeven tentoonstellingen zal het een bonte verzameling zijn, met nog meer bespiegelingen en verslag uit het veld. Veel waar over na te denken is.

Nada van Dalen

Een laatste tip: houd het werk van exposant Nada van Dalen in de gaten. Haar kledinglijn ondermijnt alle ideeën over schoonheid!

Adiós Holanda is te zien in WhiteBOX: Kuturfabrik München, vrijdag 24 juni 2011 t/m zaterdag 9 juli 2011. Daarna reist de expo door naar Istanbul, Keulen, Boedapest, Lissabon, Brussel en Rotterdam.

Open, een uitgave van SKOR, is geheel gewijd aan populisme. (Open 20
 De populistische verbeelding
. Over de rol van mythen, verhalen en beeldvorming in de politiek.) Merijn Oudenampsen, hij schreef een artikel in Noordkaap Times, is gastredacteur van dit nummer.